Oswobodzenie

"Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny" (ISSN 1505-0181), nr 1, 1998, s. 53-56. Roman A. GAJCZAK Oswobodzenie Już od pierwszych dni stycznia 1945 roku toczyła się żywa dyskusja na temat wysadzenia mostów na Skawie. Wiedzieliśmy, że front nadchodzi od wschodu, a ściślej od Kalwarii Zebrzydowskiej. W Wadowicach Niemcy przygotowywali się do obrony, zaś Skawa miała stanowić ważną przeszkodę na drodze zwycięskiej armii sowietów, jak ich wtedy nazywaliśmy. Rosły emocje podsycane dalekimi jeszcze odgłosami artylerii. Panowała cicha radość, którą od czasu do czasu zakłócały hiobowe wieści: szeptano o zemście wycofującego się wroga na niewinnej ludności cywilnej, o masowych egzekucjach, wrzucaniu granatów do mieszkań i piwnic, o tarczach z żywych ludzi. Jednak wysadzenie mostów kolejowego i drogowego wszystkich najbardziej interesowało. Miał to być punkt zwrotny, ostatni rozpaczliwy gest pokonanego, przyznanie się, że to już koniec, że idzie nowe... Poza tym krył się w tym przedsięwzięciu smaczek sensacji. I jedno jedyne pytanie krążyło z ust do ust: kiedy? Głęboko przejąłem się zdetonowaniem mostów widząc w wyobraźni apokaliptyczną wizję. Wsłuchiwałem się w rozmowy starszych, w namiętne dyskusje prowadzone przez prof. Jacha, sędziego Erba i prof. Kucharskiego, który nas w tym czasie odwiedzał. Upłynęły trzy pierwsze tygodnie stycznia. Na okres najgorętszych dni przyszło nam się rozdzielić. W domu przy 3 Maja pozostali tatuś, Henryk, Maryla i Helena. Mama zaś zabrała Teresę i mnie, by wraz z Tadeuszem, jego żoną i synkiem udać się do p. Borgoszów, rodziców mojej bratowej. Mieszkali oni w małym domku między parkiem a Gorzeniem. Taka decyzja została podjęta w dobrej wierze. Wszak front przewali się główną ulicą, a na peryferiach powinien być spokój. Pożegnaliśmy się czule i w niedzielę 21 stycznia w południe poszliśmy do p. Borgoszów. Już po drodze gwizdały nad naszymi głowami pociski artyleryjskie. Gdzieś jeszcze daleko nastąpiły eksplozje. Trochę podszyci strachem doszliśmy do „Borgoszówki” (obecnie rozbudowanego domu przy Alei Wolności 76). Wkraczając w gościnne progi zupełnie nie zdawaliśmy sobie sprawy, że wpadamy z deszczu pod rynnę. Domek p. Borgoszów wznosi się na falistym terenie, którego rzeźba jest jak gdyby stworzona do działań wojennych. Liczne pagórki i wklęśnięcia, a nade wszystko rozciągający się przed sadybą wąwóz, to miejsca jakże sprzyjające do obrony i ataku. Wzdłuż potoku, dziś już nie istniejącego, rosły gęsto wierzby. Nawet stodoła mogła służyć za punkt strategiczny. Miejsce, które opisuję jest odległe od Alei Wolności o dobre dwieście metrów w kierunku południowozachodnim, aczkolwiek nieruchomość jest do Alei zaliczana. Jeszcze dziś w pobliżu można odnaleźć resztki poniemieckich bunkrów. W parku stały działa 17 armii. W wąwozie o kilkadziesiąt kroków od drewnianej chatki p. Borgoszów, Niemcy założyli gniazdo karabinów maszynowych. Za parkiem od południa, gdzie wznosi się kolonia domków jednorodzinnych, stały niemieckie baraki junkrów. Cała siła ognia z tych miejsc została skierowana w kierunku Gorzenia i wzgórza Dzwonek, dokąd już podchodzili Rosjanie z 38 Armii IV Frontu Ukraińskiego. Rychło wypatrzyli niemieckie cele, zaczęli walić z armat i katiusz. Odtąd nad naszymi głowami przelatywały przez pięć długich dni i nocy chmary pocisków z gwizdem, świstem, jękiem, kończąc każdą wędrówkę przerażającym hukiem. Niezwłocznie chcieliśmy opuścić dom p. Borgoszów. Niestety, było już za późno na odwrót. Wymiana ognia zaczęła nabierać stałego charakteru i musieliśmy ulokować się w piwnicy. Piwnica – to brzmi humorystycznie, bo to była piwniczka z podnoszoną klapą, na której stała beczka z kiszoną kapustą. Wewnątrz leżały ziemniaki i trochę rupieci, zajeżdżało stęchlizną, mury były lodowato zimne, klepisko niemiłe. Pani Borgoszowa jak mogła zagospodarowała to nieprzytulne miejsce zapalając przede wszystkim karbidową lampę. Zebrała się nas spora gromadka, bo do licznej rodziny p. Borgoszów dołączyli wujowie z żonami i dziećmi. Bracia p. Borgoszowej podobnie jak my rozumowali, że tu będzie bezpieczniej. Ponad dwadzieścia osób stłoczyło się pod ziemią, podczas gdy nad nami pociski wyczyniały piekielne harce. Mężczyźni przygotowali łopaty i kilofy na wypadek, gdyby nas zasypało. Kobiety zajmowały się dziećmi. Śpiewały przy tym pieśni religijne i odmawiały modlitwy. Pani Borgoszowa nie bacząc na niemilknącą kanonadę wychodziła na górę i gotowała dla wszystkich strawę, głównie groch z kapustą, bo tylko to miała. A jej najmłodszy syn, Józik także pozostawał na górze i czytał książki. Przez cały czas pobytu w piwnicy odczuwałem albo strach albo wesołość. Bałem się, gdy pociski wybuchały tuż obok domu, przygotowywałem się na śmierć, modliłem... a po chwili wraz z rówieśnicą Urszulką Borgoszówną zanosiliśmy się od śmiechu, kiedy mały chłopczyk Maksio wołał: – Mamo, kakać – Pomyślcie, dwudziestu ludzi żywiło się przez pięć dni przeważnie ziemniakami, grochem i kapustą! W pojedynku artyleryjskim zdarzały się przerwy. Jak dobrze było wtedy wyjść z lochu i rozprostować kości. Jednego dnia bawiłem się w pokoju z synkiem brata – Jureczkiem. Posadziłem go na stole. Nadleciały samoloty radzieckie i zrzucały bomby na domy stojące vis a vis szpitala. Nastąpił huk tak ogromny, że Jureczek spadł ze stołu, na szczęście nic mu się nie stało. Widziałem krążące samoloty z czerwonymi gwiazdami nad skrajem gorzeńskiego lasu, które wytrwale rzucały całe serie lekkich bomb. Wybuchały gejzery ognia, samoloty nurkowały i wznosiły się, ładnie to wyglądało, nie mogłem oczu oderwać od okna. Obok mnie stał Józik Borgosz. Gdy nie strzelano, żołnierze z wspomnianego wąwozu, wstępowali do domu, aby się zagrzać. Dzieciom dawali grube tabliczki czekolady. – Nie jedzcie, to zatrute! Ktoś ostrzegł. Gruby Niemiec o odrażającej fizjonomii machnął ręką i zamruczał: – Nie zathute. – Zjedliśmy czekoladę z Maksiem na spółkę. Dobra była. Jednej nocy kilku żołnierzy niemieckich z „Panzerfaustami” weszło do domu, a dwóch do piwnicy. Byli nieogoleni i wyglądali groźnie. Szukali Rosjan (?), po czym zażądali żywności. Pani Borgoszowa dała im resztki chleba, piętki i skórki. Bez słowa je zabrali, zapytali którędy najbliżej na Bielsko i odeszli. – Mogli nam w podziękowaniu za te skórki wpakować jedną pigułę do piwnicy – zdobył się na koszmarny żart tatuś Maksia. W czwartek 25 stycznia w późnych godzinach wieczornych Niemcy wysadzili oba mosty. Od huku zgasła karbidówka i dwukrotnie klapnęła klapa od piwnicy. Potężne eksplozje nie zrobiły na mnie oczekiwanego wrażenia; już przyzwyczaiłem się do huku. Przypomniałem sobie teraz o dyskusji prof. Kucharskiego z sędzią Erbem. Skoro mosty wyleciały w powietrze, wyzwolenie było już bardzo blisko. Następnego dnia koło południa wyszliśmy na podwórko. Pierwsze wrażenie to rozkosz wdychania tlenu pełną piersią. Ale gdzież jesteśmy? Co to za księżycowy krajobraz? Całe najbliższe otoczenie domu było dosłownie zryte od pocisków armatnich i bomb. Leje niby miniaturowe kratery, (...truncated)