Gdynia 1939 r. w życiu i twórczości białoruskiego pisarza Janki Bryla

Helena Głogowska Gdynia 1939 r. w życiu i twórczości białoruskiego pisarza Janki Bryla Zeszyty Gdyńskie nr 4, 195-211 2009 „Zeszyty Gdyńskie” nr 4, 2009 Helena Głogowska GDYNIA 1939 R. W ŻYCIU I TWÓRCZOŚCI BIAŁORUSKIEGO PISARZA JANKI BRYŁA W 1972 r. Franciszek Sielicki przedstawiał na łamach tygodnika „Kierun ki” postać białoruskiego prozaika Janki Bryla: Nazwisko tegorocznego lau reata Nagrody im. W i Pietrzaka Janki Bryla, białoruskiego prozaika, je d nego z obrońców Gdyni i Oksywia we wrześniu 1939 r., nie je s t obce społe czeństwu polskiemu, szczególnie literatom. Jednakże, powiedzmy to szcze rze: pisarz ten je st u nas znany za mało, mniej niż na to zasługuje. Wydano dotychczas w przekładzie polskim (z rosyjskiego!) zaledwie jedną jeg o p o wieść „ W Zabłociu świta”, opublikowaną w 1953 r.) oraz jeden tom opo wiadań („Patrzeć na traw ę”, 1971) tym razem w dobrym autoryzowanym, tłumaczeniu Józefa Macieja Kononowicza. Tymczasem je s t to prozaik cieka wy, a jego twórczość, niemal w całości poświęcona życiu Białorusi Zachod niej, pełna Poloników, na pewno znajdzie wdzięcznych czytelników w Polscel. Franciszek Sielicki, wspominając o wydanej wówczas książce Witraż (Mińsk 1972), dodawał: D la czytelnika polskiego najbardziej może interesujący je st środkowy rozdział piąty, który zresztą był ju ż w dużych fragmentach druko wany w „Kierunkach” - rozdział p o d lirycznym tytułem „Echo zawsze je st ze mną ”. Pisze w nim B ryl o swoich kontaktach z pisarzami polskimi: Bro niewskim, Kruczkowskim, Przybosiem, Centkiewiczem, Dobrowolskim, Jędrzejewiczem, Żukrowskim, Kononowiczem i in. Ubolewa (niestety, słusznie), że w Polsce za mało tłumaczy się pisarzy białoruskich. Cieszy się, że dzięki inicjatywie literatów łódzkich ostatnio przystąpiono do nadrobienia tego za niedbania. Prócz tego relacjonuje tu autor swe wrażenia z siedmiokrotnego pobytu w Polsce oraz goszczenia na Białorusi pisarzy polskich. Pisze o Pol sce z wielką przyjaźnią, ciepło, rozkoszuje się krajobrazami, złotą polską je sienią, wspomina czytane utwory literatury polskiej. Nie je s t to przyjaźń tyl ko deklaratywna. Janka Bryl dużo zrobił i robi dla zacieśnienia przyjaznych więzów białorusko-polskich. Tłumaczył pisarzy polskich, a ostatnio głów nie jem u należy zawdzięczać inicjatywę wydania w Mińsku dość pokaźnej 1F. Sielicki, Janka Bryl i przyjaźń białorusko-polska, „Kierunki”, nr 50, z 10.12.1972, s. 8. 195 Helena Głogowska antologiipt. „Miasto milionowe i m y ” („Horadmilionny i m y ”), gromadzą cej wiersze poetów łódzkich od końca wieku X IX p o czasy współczesne2. Janka Bryl swoją twórczością i działalnością wpisał się na trwałe w bia łorusko-polskie związki kulturalne, w tym literackie, o czym obszernie pisa ły Irena Rudziewicz i Nadzieja Panasiuk3. W życiu i twórczości Janki Bry la szczególne miejsce zajmuje Gdynia, którą poznał w szczególnym okre sie, bo w 1939 r. - przed wojną i w pierwszych jej dniach, kiedy uczestniczył w obronie Gdyni. Janka Bryl urodził się 4 sierpnia 1917 r. w Odessie w rodzinie kolejarza Antoniego i Anastazji z domu Czyczuk. W 1922 r. przyjechał z rodzicami do ich rodzinnej wsi Zahorje na Nowogródczyźnie (obecnie rejon karelicki, obwodu grodzieńskiego). W 1931 r. ukończył szkołę powszechną i pracował na gospodarstwie rolnym. Podjętą naukę w gimnazjum w Nowogródku mu siał przerwać z przyczyn materialnych. W wolnym czasie zajmował się samo kształceniem. Debiutował w 1938 r. jako poeta i publicysta na łamach wileń skiego czasopisma białoruskiego „Szlach Moładzi”4. W marcu 1939 r. powołano go do służby wojskowej w piechocie morskiej w Gdyni. Znalazł się w szkole podoficerskiej, która mieściła się niedaleko ko szar, nad morzem, w domu wypoczynkowym pracowników Narodowego Ban ku Polskiego w Orłowie. W latach 90. wspominał o tym w lirycznych wspo mnieniach i miniaturach: Школа была размешчана воддалъ ад казармау, зусгм над морам, у раскошным доме адпачынку работткау Полъскага дзяржаунага банка, бо дом гэты стану пусты, як i усе тшыя дамы адпачынку, саиаторьи, вты багатых, з палавшы ж шуня апусцелыя у змрочным чакант боскае лнпасгп перад зусгм-зуЫм наблгжанай вайной5. Pierwsze spotkanie z Gdynią wywarło na nim niezapomniane wrażenia. W powojennej twórczości wielokrotnie powracał do opisów miasta i jego 2 Tamże. 3 Por.: I. Rudziewicz, Polska recepcja twórczości Janki Bryla, (w:) II' kręgu kultury białoruskiej, red. W. Piłat, Olsztyn 1994, s. 95-104; N. Panasiuk, Związki Janki Bryla z kulturą i literaturą polską, (w:) Na pograniczu: studia i szkice, red. H. Karwacka, J. Nosowicz, Białystok 1992, s. 93-106; bibliografia przekładów twórczości J. Bryla na język polski znajduje się (w:) G. Charytoniuk, Literatura białoruska w Polsce. Bibliografia przekładów za lata 1945-1994, Białystokl996, a bibliografia przedmiotowa dotycząca życia i twórczości Janki Bryla w polskich periodykach zawarta została (w:) Polskie białorutenika literackie. Bibliografia przedmiotowa 1945-1998, zebrała i opracowała G. Charytoniuk przy współudziale J. Czykwina, Białystok 1998. 4 Na podstawie: Беларусюя т съм еиит . Даеедтк, M î h c k 1994, s. 65-66. 5 Я. Брыль, Вячэрняе. Шрычныя затсы i мШ яцюры, M îh ck 1994, s. 254; Szkoła znajdowała się w oddali od koszar, nad samym morzem, w wygodnym domu wypoczynkowym pracowników Narodowego Banku Polskiego, gdyż dom ten był pusty, ta kja k i wszystkie inne domy wypoczynkowe, sanatoria, bogate wille, od połowy sierpnia opuszczone w obliczu zmrocznego oczekiwania na zmiłowanie boskie p rzed tuż-tuż zbliżającą się wojną. 196 Gdynia 1939 r. w życiu i twórczości białoruskiego pisarza Janki Bryla obrony we wrześniu 1939 r. W Polsce ukazało się też wiele przekładów jego utworów, w tym opisujących Gdynię w 1939 r. Od 1955 r., wielokrotnie by wając w Polsce, udzielał wywiadów prasowych, w których przewijał się w ą tek września 1939 r. „W roku 1939 jako żołnierz Wojska Polskiego walczy łem z hitlerowskim najazdem w oddziałach obrony Westerplatte” - zapisano w jednym z nich6. Westerplatte, a nie Gdynia, pojawia się w wielu wywiadach i biogramach Janki Bryla. Pisarz wielokrotnie to prostował. W liście do au torki z 16 września 2003 r. tłumaczył to nieporozumienie: 3 магм салдацшм радавым удзелам у абароннай вайне 39-га здарылася памылка, якая дае знацъ пра сябе зрэдку яшчэ i сёння. Вясною 1995 года у Мшску, польет журналшт, прозвгшча якога я не запомту, расказау мне, як у 1954-м, у Варшаве Макс/м Танк похвал/уся, што сярод беларустх тсьменткау таксама ёсцъ «вэстэрплятчык» - Янка Брыль... У свтм «Полъстм дзёнтку» я nicay, як быу сустрэты у Гдыт, але там не дадзена, што мне уж о тады прышлося апраудваща, што я не з Вэстэрпляттэ, а з Аксыускай Кэмпы. А у лгстападзе 1965-га я nanpaciÿ ттэрв ’ю у рэдакцъй «Жолнежа вольносыи», каб канчаткова вытлумачыцца. Не цалкам дапамагло i гэта. «Чытэльшк», выпускаючы мае «Вт раж э» у 1979 м, зноу натсау пра Вэстэрпляттэ. Нават мой блгзт друг, Уладзгмгр Калестк, у шасцтомным слоутку «Беларустя тсъментт» паутарыу такую памылку...7 Wspomnienia о (...truncated)