Zapomniane Stowarzyszenie

"Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny" (ISSN 1505-0181), nr 1, 1998, s. 27-33. Michał SIWIEC – CIELEBON Zapomniane Stowarzyszenie Panujące po I wojnie światowej nastroje zmęczenia wysiłkiem wojennym i przygnębienia milionowymi ofiarami skutkowały dążeniem wielu ludzi do uspokajania atmosfery politycznej i nawiązywania kontaktów międzynarodowych, mających zapobiec ewentualności następnego konfliktu wojennego. Wśród wielu innych inicjatyw na świecie pojawił się pomysł absolwentek uniwersytetów z Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, założenia „Międzynarodowej Federacji Kobiet z Uniwersyteckim Wykształceniem”, mającej sprzyjać zbliżeniu między narodami i krajami oraz pomagać kobietom w zdobywaniu wykształcenia i zajmowaniu należnej pozycji w swych społeczeństwach. „International Federation of Universsity Women” rozpoczęła działalność w 1919 roku w Londynie, gdzie też na stałe zainstalowano jej Komitet Centralny. Federacja była związkiem narodowych stowarzyszeń mających cele zbieżne ze statutem ogólnym, ale dostosowane do warunków lokalnych w poszczególnych krajach, przy czym wymogiem statutowym było prawo działania na terenie każdego państwa tylko w jednej organizacji zrzeszonej w Federacji. W roku 1924 – w pięć lat od powstania – Federacja miała 30.000 członkiń w 20 stowarzyszeniach narodowych, w 1936 roku było ich już 60.000. Polskie Stowarzyszenie Kobiet z Wyższym Wykształceniem Dzięki prywatnym i naukowym kontaktom z kobietami zrzeszonymi w MFKzUW na przełomie lat 1925/1926 rozpoczęto w Polsce tworzenie pierwszych oddziałów Stowarzyszenia w Krakowie (dr Stefania Tatarówna) i Warszawie (Karolina Ponikowska). Pierwsze zebranie o charakterze statutowym miało miejsce 3 marca 1926 roku w Warszawie. 21 uczestniczek – przede wszystkim ze stolicy – przyjęło statut, wybrało zarząd i powołało do istnienia „Polskie Stowarzyszenie Kobiet w Wyższym Wykształceniem”, zgłaszając jego akces do Federacji Międzynarodowej (IFUM). Federacja potwierdziła jego uznanie w kwietniu tegoż roku. Dnia 11 czerwca 1926 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych RP wydało postanowienie o zatwierdzeniu statutu i zarejestrowaniu Stowarzyszenia pod numerem 1582 rejestru związków i stowarzyszeń. W latach późniejszych statut ten był dwukrotnie uzupełniany i zmieniany. W dniu 30 czerwca 1929 roku wyodrębniono z oddziału warszawskiego Zarząd Główny, a sam oddział w Warszawie stał się odtąd jednym z równorzędnych oddziałów terenowych. W roku 1935 wprowadzono poprawki pozwalające Stowarzyszeniu na nabywanie i sprzedaż majątku ruchomego i nieruchomego oraz zawieranie umów prawa cywilnego i handlowego. Statutowymi władzami Stowarzyszenia były Zarząd Główny (do 1929 roku jego rolę pełnił Zarząd Oddziału w Warszawie) oraz Zjazd Delegowanych organizowany corocznie. Od 1931 roku odbywały się także coroczne konferencje przewodniczących oddziałów mające na celu koordynowanie form pracy organizacyjnej. Jedną z ważniejszych struktur Stowarzyszenia był Komitet Spraw Międzynarodowych (Comité des Rélations Internationales) odpowiedzialny za współpracę Stowarzyszenia z Federacją, prezentowanie obrazu działalności Polskiego Stowarzyszenia na forum międzynarodowym, udział przedstawicielek Polski w akcjach podejmowanych przez IFUW, oraz korelację najważniejszych wystąpień i dokumentacji Stowarzyszenia ze statutem i programem Federacji. Komitet odpowiadał także za przygotowanie przedstawicielek Stowarzyszenia na Kongresy dotyczące poszczególnych zagadnień będących przedmiotem zainteresowania Federacji i stowarzyszeń narodowych, a także delegatek Stowarzyszenia na posiedzeniu Rady Federacji. Z ciekawszych inicjatyw o charakterze ponadoddziałowym warto wspomnieć o dwóch. W 1927 roku Jadwiga Petrażycka – Tomicka z oddziału w Krakowie przekazała swemu oddziałowi, a ten całemu Stowarzyszeniu nieruchomość położoną w Jastrzębiej Górze nad Bałtykiem, z intencją wybudowania domu wypoczynkowego dla członkiń Stowarzyszenia. Ponieważ Stowarzyszenie nie miało jeszcze prawa do posiadania własności, a co za tym idzie nie mogło realizować inwestycji ani nawet formalnie przyjąć działki, sprawami organizacyjnymi przy budowie zajęła się dr Zofia Szybalska, która mimo wielu przeciwności i przy stałym braku środków materialnych doprowadziła w 1932 roku do wykończenia niewielkiej willi, której na cześć ofiarodawczyni działki nadano imię „Jadwiga”. Do roku 1939 przez wszystkie sezony letnie, a także przez wiele innych miesięcy w domu tym stale przebywały na wczasach członkinie Stowarzyszenia z różnych oddziałów. Drugą ciekawą inicjatywą było przejęcie dzięki staraniom oddziału we Lwowie podupadającego gimnazjum żeńskiego „Towarzystwa prywatnego żeńskiego Gimnazjum im. J. Słowackiego”, które dzięki Stowarzyszeniu nie tylko nie zostało zlikwidowane, ale w krótkim czasie uzyskało pełne prawa państwowe, zmieniło siedzibę i znacznie się rozwinęło, stając się jedną z lepszych żeńskich szkół średnich we Lwowie. Podstawowe formy działalności Główny ciężar działalności spoczywał na oddziałach. Dostępne dane z 1936 roku pozwalają stwierdzić, że przez pierwsze 10 lat istnienia Stowarzyszenia powstało ich 13, z tym, że dwa uległy likwidacji, jednak ich istnienie odnotowane jest w danych statystycznych z 1936 roku (patrz tabela). Oddziały prowadziły działalność odczytową, samokształceniową – głównie w sekcjach tematycznych, klubową, a także angażowały się w działalność publiczną współpracując z wieloma innymi organizacjami, nie tylko kobiecymi. Głównym partnerem w działalności publicznej Stowarzyszenia był Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet – ogólnopolska organizacja kobieca stawiająca sobie podobne cele jak Stowarzyszenie, ale realizująca je bardziej wśród średnich warstw społecznych i nie stawiająca wymogu cenzusu wyższego wykształceni. Ponadto celem ZPOK było realizowanie wychowania i zaangażowania obywatelskiego kobiet dla państwa a dopiero później realizacja tzw. „kwestii kobiecych” przez państwo, a więc hierarchia celów była odwrotna niż w Stowarzyszeniu. Spośród wielu innych organizacji kobiecych, z którymi współpracowało Stowarzyszenie należy wymienić: Narodową Organizację Kobiet, stowarzyszenie „Rodzina Wojskowa”, Związek Pań Domu, Związek Harcerek, Stowarzyszenie Młodych Ziemianek, Polskie Zjednoczenie Kobiet Pracujących Zawodowo. Zrzeszenie Lekarek itp. Odczyty przeznaczone były głównie dla członkiń Stowarzyszenia, ale zagadnienia interesujące szersze grono słuchaczek przedstawiano na zebraniach innych organizacji. Niektóre problemy poruszano też na otwartych zebraniach z udziałem pań nie będących w Stowarzyszeniu, ale każdorazowo zaproszonych indywidualnie do współpracy z danym oddziałem. Tematyka odczytów i dyskusji była bardzo rozległa, od ogólnych kwestii politycznych i społecznych aż po szczegółowe zagadnienia z zakresu prawa, etyki, filozofii, zdrowia i wielu innych. Odrębną dziedzinę stanowiły zagadnienia kulturalne, omawianie najnowszych i najwybitniejszych dzieł literackich, czy też twórczości artystycznej i prądów w sztuce – nier (...truncated)