Początki oświaty dorosłych i popularyzacji nauki w autonomicznej Galicji w latach 1867-1880

Rozprawy z dziejów oświaty t. XXXI/88. PL ISSN 0080-4754 RYSZARD TERLECKI POCZĄTKI OŚWIATY DOROSŁYCH I POPULARYZACJI N A U K I W AUTONOMICZNEJ GALICJI W LATACH 1867-1880 Po upadku powstania styczniowego rozpoczął się w zaborze rosyjskim okres najcięższego ucisku i najdotkliwszych represji. Wkrótce potem w Galicji — zaraz po zniesieniu stanu oblężenia, trwającego od lutego 1864 do kwietnia 1865 r. — powstały możliwości legalnej walki o jak największy zakres narodowych swobód w ramach zaborczego mocarstwa. Pod koniec 1867 r. w całej monarchii habsburskiej ogłoszona została tzw. konstytucja grudniowa. Od czasu jej wprowadzenia cesarz rządził za pośrednictwem parlamentu, zwanego Radą Państwa, i składającego się z dwóch izb, z których niższ:a pochodziła z wyborów. Początkowo były to wybory dwustopniowe, a od 1873 r. już bezpośrednie; obowiązywał system kurialny, oznaczający podział wyborców na grupy obdarzone różną liczbą mandatów. Konstytucja zatwierdziła zdobycze polityczne, jakie Galicja uzyskała w latach 1860 i 1861. Sejm Krajowy, zwoływany raz do roku na sześć tygodni, miał rozstrzygać o sprawach gospodarki, oświaty, komunikacji. Już w 1863 r. Józef Dietl zgłosił w Sejmie wniosek o utworzenie komisji edukacyjnej, kierującej szkolnictwem w Galicji. Wniosek doczekał się przyjęcia dopiero w 1866 г., w rok później cesarz zatwierdził statut Rady Szkolnej Krajowej, a inauguracja jej działalności odbyła się 24 stycznia 1868 r. Na pierwszym posiedzeniu uchwalono wydanie „Odezwy do kraju", w której Rada zobowiązywała się rozwijać i pomnażać zakłady szkolne, wpływające na materialny dobrobyt ludności, a przede wszystkim dbać o rozwój szkolnictwa elementarnego. W 1870 r. Sejm uchwalił ustawę o tworzeniu szkolnych rad gminnych i okręgowych. W pierwszym pięcioleciu swej pracy Rada Szkolna Krajowa zajmowała się głównie zaniedbanym szkolnictwem ludowym, organizacją seminariów nauczycielskich, wydawaniem podręczników w języku polskim lub ruskim w miejsce niemieckich, a także zabezpieczaniem materialnym szkół i nauczycieli 1 . Ogłoszona w 1869 r. państwowa ustawa szkolna ujednoliciła dotychczasowy system szkolnictwa ludowego, wprowadzając podział na szkoły ludowe oraz wydziałowe dla tych, którzy po ukończeniu nauki elementarnej chcieli się uczyć, a nie 1 T. F i u t o w s k i , Szkolnictwo ludowe w Galicji w dobie porozbiorowej, Lwów 1913, s. 36—37; T. M e r u n o w i c z , Wyniki samorządu w Galicji, Lwów 1916, s. 17—18. RYSZARD TERLECKI mieli możliwości kontynuowania kształcenia w szkole średniej. W 1872 r. Sejm Krajowy, rozwijając zasady przyjęte w ustawie państwowej, uchwalił trzy krajowe ustawy szkolne, które galicyjskiej szkole ludowej nadawały charakter ogólnokształcący, zapewniały środki na utrzymanie i wyposażenie budynków szkolnych oraz zakup pomocy naukowych i wynagrodzenie nauczycieli. Nauka przedmiotów praktycznych powierzona została kursom rękodzielniczym i rolniczym, które w przyszłości miały być organizowane dla młodzieży starszej 2 . W następnych latach zatroszczono się także o rozwój szkolnictwa zawodowego. W 1875 r. poseł Teodor Biłous zgłosił wniosek o utworzenie w Galicji fachowych szkół garncarstwa, kuśnierstwa, sadownictwa, rolnictwa. Wydział Krajowy został zobowiązany, by wraz z Radą Szkolną przygotowywać odpowiednie projekty i przedstawiać je Sejmowi. Poczynając od 1877 r. wydział składał sprawozdania z działalności szkół rękodzielniczych, jak na przykład w 1880 r. z pracy szkoły snycerstwa w Zakopanem, garncarstwa w Kołomyi, koszykarstwa w Krakowie i Jarosławiu 3 . Pomimo że wiedeński parlament i rozporządzenia cesarza zredukowały pierwotny zakres kompetencji Rady Szkolnej Krajowej, m. in. wyłączając spod jej władzy uniwersytety i ograniczając oddziaływanie na inne szczeble szkolnictwa, pozostała ona naczelną instytucją oświatową Galicji i jej zasługą była rozbudowa i unowocześnienie krajowego systemu szkolnego. Pod kierownictwem Rady otwarto nowe polskie szkoły realne, a także 9 męskich i 4 żeńskie seminaria nauczycielskie, podniesiono stan szkolnictwa ludowego, zwiększając przy tym frekwencję uczącej się młodzieży. Tych osiągnięć nie przesłoniły trudności, jakie Rada przeżywała od 1875 r. w czasie zatargów z Ministerstwem Oświaty i rządem centralnym, w których rezultacie znaczny wpływ na jej funkcjonowanie uzyskali urzędnicy administracyjni namiestnictwa 4 . W Galicji przekonanie o pilnej potrzebie pracy oświatowej dla ludu było właściwie powszechne i wspólne dla różnych ówczesnych kierunków politycznych. Złożyło się na to kilka przyczyn. Upadek powstania styczniowego raz jeszcze udowodnił, że sytuacja międzynarodowa i układ sił w Europie nie sprzyjają polskim dążeniom niepodległościowymi a kolejne poderwanie się do walki trzeba będzie odłożyć na czas bliżej nie określony. Wcześniej należało spowodować, by całe społeczeństwo uznało swoją narodową spójność, by warstwy dotąd nieoświecone dojrzały do upominania się o swoje ogólnonarodowe prawa. Zabór austriacki, stając się częścią monarchii konstytucyjnej, najlepiej mógł realizować założenia walki cywilizacyjnej, mającej zastąpić walkę zbrojną. Poża tym w tej właśnie dzielnicy najboleśniejsza była pamięć tragedii 1846 г., co nawet najbardziej zagorzałych konserwaty2 C. M a j o r e k , Ustrój galicyjskiego szkolnictwa ludowego w czasie walki o autonomię i w okresie kampanii rezolucyjnej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie", 1968, z. 32, s. 225, 230. 3 Repertorium czynności galicyjskiego Sejmu Krajowego od roku 1861 po rok 1883, zebrał W. Koziebrodzki, Lwów 1885, s. 231, 254, 274, 325. 4 S. Kot, Historia wychowania, t. II, Lwów 1934, s. 312—314; K. G r z y b o w s k i , Galicja 1848 — 1914: Historia ustroju politycznego na tle historii ustroju Austrii, Wrocław 1959, s. 127—128. POCZĄTKI OŚWIATY D O R O S Ł Y C H . . . W G A L I C J I . . . 1867-1880 129 stów skłaniało do szukania sposobów nawiązania kontaktu z ludem, chociaż równocześnie w podnoszeniu poziomu oświatowego wsi postulowali oni wielką ostrożność i umiarkowanie. Zaakceptowanie elementów pozytywistycznej filozofii społecznej nastąpiło najszybciej w obozie młodych polityków, społeczników i publicystów, określanych wspólnym mianem demokratów, których dewizą stało się hasło: „nie zapierać się przeszłości, nie wypierać przyszłości". Za jedno z najważniejszych swoich zadań uważali rozpowszechnianie oświaty jako podstawy dobrobytu materialnego i rozwoju kultury; mieściło się ono w popularnej koncepcji „pracy u podstaw". Działalność oświatowa wiązała się także z programem tworzenia samorządnych stowarzyszeń, które z czasem stałyby się zalążkiem narodowej niezależności. W zróżnicowanym wewnętrznie, a często i skłóconym, obozie demokratycznym problemy oświaty traktowane były z jednakowym uznaniem dla ich znaczenia 5 . Charakterystyczna jest opinia Floriana Ziemiałkowskiego, sformułowana w 1866 r. Jej autor, jeden z najzdolniejszych galicyjskich parlamentarzystów, były powstaniec, po 1863 r. wyraziciel poglądów stopniowo ewoluujących w kierun (...truncated)