Problemy oświaty i szkolnictwa w programach i działalności głównych sił politycznych Niemiec Zachodnich (1945-1949)

Rozprawy z dziejów oświaty t. XXXI/88 P L ISSN 0080-4754 ŁUCJA BORODZIEJ PROBLEMY OŚWIATY I SZKOLNICTWA W PROGRAMACH I DZIAŁALNOŚCI GŁÓWNYCH SIŁ POLITYCZNYCH NIEMIEC ZACHODNICH (1945-1949) Kwestie oświatowe były w Niemczech powojennych dziedziną leżącą w centrum zainteresowań zarówno partii politycznych, jak i ugrupowań społecznych. Ze względu na osiągnięcie przez Niemcy stosunkowo szybko samodzielności w rozstrzyganiu kwestii oświatowych1 celowym wydaje się omówienie głównych zarysów programowych i form działalności praktycznej partii politycznych i kościołów w sferze oświaty. Niektóre aspekty tej problematyki omówione zostały w innym nieco kontekście w dwu poprzednich tomach Rozpraw z dziejów oświaty2. Dotyczyły one w głównej mierze rozwoju oświaty w specyficznej sytuacji ówczesnego Berlina oraz alianckich koncepcji rozwoju oświaty dla Niemiec powojennych. Problemy oświatowe, wokół których rozgorzały główne kontrowersje, dotyczyły trzech zagadnień: organizacji szkolnictwa, wyznaniowości oraz państwowego bądź prywatnego charakteru szkół. Dwa pierwsze zagadnienia stanowiły główną oś walki czołowych obozów politycznych. Kwestie szkół prywatnych ściśle związane z wyznaniowością szkolnictwa formalnie wywoływały mniej emocji, przynajmniej w pierwszym okresie. Nie oznaczało to braku zainteresowania sprawami programów nauczania. Wszystkie ugrupowania polityczne podkreślały konieczność odejścia od treści programowych okresu hitlerowskiego, zwłaszcza konieczność usunięcia z procesu nauczania i wychowania elementów militaryzmu i rasizmu. Głównym hasłem było kształtowanie u młodzieży demokratycznych treści i form życia. W praktyce szkolnej próbowano jednak wrócić bez żadnych korekt do podręczników Republiki Weimarskiej. Uznano tym samym, że zwłaszcza militaryzm był wytworem tylko okresu hitlerowskiego i nawrót do podręczników sprzed 1933 r. nie zagraża procesowi wychowania młodzieży. Na błędność tego stanowiska zwracały uwagę m. in. liczne ingerencje aliantów, zwłaszcza strony radzieckiej, przy udzielaniu zezwo1 Ł. Borodziej, Aliancka koncepcja przebudowy oświaty w Niemczech powojennych, [w:] Rozprawy z dziejów oświaty, t. XXX; Wrocław 1987, s. 159—196. 2 Ł. Borodziej, Przebudowa szkolnictwa w Berlinie po II wojnie światowej, [w:] Rozprawy z dziejów oświaty, t. XXIX, Wrocław 1986, s. 171-197. 200 Ł U C J A BORODZIEJ leń na dopuszczenie do szkół podręczników nauki historii, geografii, języka niemieckiego i innych 3 . Kwestia organizacji szkolnictwa była niezwykle istotnym problemem, daleko wykraczającym poza formalne zmiany. Z dziedzictwa Republiki Weimarskiej Niemcy powojenne (zachodnie) wykorzystały najbardziej rozpowszechniony wówczas model: 4-letnia szkoła początkowa (Grundschule) + 4-letnia szkoła ludowa, organicznie związana ze stopniem pierwszym; 6-łetnia tzw. Mittelschule — nadbudówka nad stopniem początkowym, rodzaj niepełnej szkoły średniej; 8-letnie gimnazjum (po IV klasie szkoły początkowej). Ten typ organizacji szkolnictwa powodował nie tylko zbyt wczesną selekcję drogi dziecka do nauki (ok. 10 roku życia — co kwestionowało wielu pedagogów), ale w głównej mierze zamykał drożność systemu edukacyjnego. Programy szkolne były tak sformułowane, że uniemożliwiały praktycznie wszelkie drogi przejścia ze szkoły podstawowej do Mittelschule bądź też z niej do szkoły średniej ogólnokształcącej. W tej sytuacji edukacyjne losy danej populacji decydowały się po ukończeniu szkoły początkowej. Model ten był wielokrotnie atakowany przez ruch robotniczy oraz całą lewicę oświatową w Republice Weimarskiej i uznany za kontynuację szkolnictwa stanowego okresu XIX w. Został też całkowicie odrzucony przez władze oświatowe strefy radzieckiej, m. in. przez oficjalne uznanie szkoły jednolitej za obowiązkową4. Walki o model ustrojowy szkolnictwa nie można rozpatrywać bez uwzględnienia realiów układu sił politycznch w obrębie terytorialnym powojennych Niemiec Zachodnich. Kraje, w których partie chrześcijańskie (CDU-CSU) miały całkowitą przewagę bądź były siłą wiodącą, obejmowały do 1951 r. § ogółu mieszkańców, i to w najbardziej zaludnionej części Niemiec (Bawaria, Badenia-Wirtembergia, Palatynat, Płn. Westfalia). Po klęsce wyborczej Partii Socjaldemokratycznej (SPD) w Hamburgu w 1953 r. i Dolnej Saksonii w 1955 r. wpływy CDU objęły £ mieszkańców kraju. Socjaldemokraci rządzili bądź byli współrządzącymi w Hesji, Dolnej Saksonii, Szlezwiku-Holsztynie oraz w dwóch miastach-państwach : Bremie i Hamburgu 5 . Socjaldemokraci nie opracowali po II wojnie światowej aż do późnych lat pięćdziesiątych żadnego większego dokumentu programowego w sprawach szkolnictwa. Działacze SPD w pierwszym okresie nawiązywali do starych haseł programowych sformułowanych jeszcze na zjeździe tej partii w Mannheim w 1906 r. W dokumencie programowym tego zjazdu pt. Sozialdemokratie und Volkserziehung postulowano m. in. szkołę państwową, świecką, jednolitą, wewnętrznie zróżnicowaną. Żądano podniesienia poziomu nauczania, zwłaszcza stopnia podstawowego, drożności systemu szkolnego i pełnej bezpłatności szkoły6. Postulaty te nie zostały zrealizowane w Republice Weimarskiej. W oficjalnych dokumentach SPD bezpośred3 4 Ibidem, s. 177. K. H. G ü n t h e r , G. U h l i g , Geschichte der Schule in der DDR 1945-1971, Berlin 1974, s. 53. 5 Die fünfziger Jahre. Beiträge zu Politik und Kultur, (Hrsg) D. Bänsch, Tübingen 1985, s. 132— 6 Geschichte der Erziehung, Berlin 1962, s. 395-396. 133. P R O B L E M Y OŚWIATY" I SZKOLNICTWA W P R O G R A M A C H N I E M I E C Z A C H O D N I C H 201 nio po wojnie, trudno jednak znaleźć nawiązania do tych haseł. W Zasadach politycznych sformułowanych w 1946 r. umieszczono ogólnikowe żądania wolności dla nauki i nauczania, szkolnictwa publicznego państwowego, wolnego od nietolerancji i wszelkiego totalitaryzmu. Żądano wychowania młodzieży w duchu humanizmu, demokracji i społecznej odpowiedzialności oraz akceptacji i zrozumienia innych narodów 7 . Pierwszy powojenny zjazd SPD w Norymberdze w 1947 r. również nie podjął żadnej uchwały w tym zakresie, chociaż wielu delegatów zwracało uwagę na konieczność zajęcia stanowiska programowego. Próby przeforsowania na zjeździe przynajmniej głównych wytycznych działalności SPD w sprawach oświatowych — poprzedzających niejako opracowanie zasadnicze — również nie powiodły się 8 . Dopiero w 1948 r. zjazd w Dusseldorfie zobowiązał ministrów i posłów krajowych w parlamentach do przyśpieszenia prac legislacyjnych nad ustawami o bezpłatności szkoły, pomocy szkolnych i stypendiach dla zdolnych uczniów oraz do walki o przeprowadzenie we wszystkich krajach związkowych reformy szkolnej opierającej się na 6-letniej szkole podstawowej 9 . Brak dokumentów programowych ogólnopartyjnych nie oznaczał braku zainteresowania 1ą problematyką działaczy SPD. W wielu spotkaniach regionalnych i grup zawodowych, jakie poprzedzały każdy zjazd partyjny, kwestie reformy szkolnej znajdowały szeroki oddźwięk, co uwidoczniało się w uchwałach i rezolucjach przesyłanych do ucze (...truncated)