Akcja katolicka w diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego

Henryk Borcz Akcja katolicka w diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 1/2, 265-285 1994 Saeculum Christianum 1 (1994) nr 2 Ks. H E N R Y K BORCZ AKCJA KATOLICKA W DIECEZJI PRZEMYSKIEJ OBRZĄDKU ŁACIŃSKIEGO Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w r. 1918 następowało stopniowe poszerzenie zakresu pracy duszpasterskiej Kościoła kato lickiego na jej terytorium. Obok dotychczasowych, sprawdzonych form duszpasterstwa wprowadzane były nowe, lepiej dostosowane do zmieniających się warunków i potrzeb. Poszerzał się też zakres katolickiej akcji społecznej, co przejawiało się między innymi w roz wijaniu istniejących i tworzeniu nowych organizacji, w którychwspółdziałali ze sobą katolicy świeccy i duchowieństwo. W śród nich szczególnie ważną rolę odgrywała wprowadzana od r. 1930 Akcja Katolicka. Była to organizacja masowa ściśle zależna od hierarchii i przez nią zaprow adzana1. Wprawdzie powstała ona poza Polską, lecz jej struktura organizacyjna została dostosow ana do sytuacji polskiego katolicyzmu. Akcja K atolicka kształtowała się w Kościele już conajmniej od X IX wieku, jednakże właściwe ramy organizacyjne uzyskała w latach dwudziestych obecnego stulecia. Jej zadania określił szczegółowo papież Pius XI w encyklice ,,Ubi arcano” z 23 X II 1922 i liście pasterskim ,,Quae N obis” z 13 XI 1928. Celem Akcji Katolickiej miało być odnowienie i pogłębienie życia katolickiego w rodzinie i społeczeństwie poprzez współdziałanie świeckich katolików z du chowieństwem, obrona przed procesem laicyzacji i wpływem ugrupo wań antykościelnych, przeminą życia społecznego według katolickiej etyki społecznej oraz pobudzenie katolików do żywszej działalności religijno-społecznej2. Akcja K atolicka w diecezji przemyskiej w prow adzana była z pole cenia biskupa A. N ow aka, a po jego śmierciw 1933‘biskupaF . Bardy. Dokonywało się to w tym samym czasie co i w innych diecezjach polskich. -Teren dla jej działalności w diecezji przygotowało kilka 1 L. D y c z e w s k i, Apostolstwo zbiorowe Kościoła katolickiego w Polsce między wojennej, „Zeszyty N aukow e K U L ” , R.15:1972 z.3 s. 49n. R. N i p a r k o, Akcja Katolicka, w. Encyklopedia K atolicka, 1.1, Lublin 1973 kol. 228. 266 Ks. HENRYK BORCZ [2 ] organizacji katolicko-społecznych, których cele w większym lub mniejszym stopniu były zbieżne z jej program em . Celem niniejszego artykułu jest zwięzłe przedstawienie początków i ważniejszych etapów rozwoju, a także głównych przejawów działal ności Akcji Katolickiej w diecezji przemyskiej. Przyczyni się to do lepszego zbadania jednego z istotnych nurtów słabo dotychczas poznanej, duszpasterskiej pracy Kościoła przemyskiego w obecnym stuleciu. A rtykuł nie pretenduje do wyczerpującego przedstawienia poruszanych zagadnień, gdyż wiązało by się to z koniecznością uprzedniego przeprowadzenia gruntownych badań w tej dziedzinie. Pom ija też złożoną ówczesną sytuację społeczną, narodowściową i religijną w diecezji, która wpływała silnie na rozwój i działalność Akcji Katolickiej na tym terenie. Artykuł opiera się wyłącznie na ważniejszych źródłach drukowanych, takich jak spraw ozdania i p ra sa Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej a także poszczególnych stowarzyszeń Akcji Katolickiej z terenu diecezji przemyskiej3. 1. PO CZĄ TK I A K C JI K A TO L IC K IEJ W D IEC EZJI Ostatnie lata XIX stulecia przyniosły na terenie diecezji przemys kiej zaostrzające się problem y natury społecznej. Rodzący się w ostatnich dziesiątkach lat stulecia wśród chłopów galicyjskich ruch ludowy z upływem czasu coraz bardziej radykalizował się. Z drugiej strony, wraz z rozwojem przemysłu rosły zastępy robotników, pozostających najczęściej pod silnym wpływem socjalistów. Istniało realne niebezpieczeństwo, że środowiska tradycyjnie dotychczas związane z Kościołem, ulegną procesowi dechrystianizacji. W tej sytuacji, w dużej mierze pod wpływem encyklik społecznych Leona X III i rozwijającej się katolickiej myśli społecznej, następowała stopniowa zmiana w podejściu duchowieństwa do rodzących się problemów. W konsekwencji coraz więcej księży włączało się czynnie w działalność społeczną, traktow aną jako form a działalności dusz pasterskiej. Organizowali oni różne spółki gospodarcze, kółka rolnicze, sklepy, inicjowali tworzenie kas oszczędnościowo-pożycz kowych, szkół zawodowych, czytelni ludowych, bibliotek, ochronek itp.4. Z drugiej strony zakładali bractw a i stowarzyszenia o cha3 W trakcie kwerendy nie udało się odnaleźć dokumentacji dotyczącej działalności władz diecezjalnych Akcji Katolickiej. 4 Do najbardziej znanych na tym terenie księży społeczników należał ks. A. Tyczyński, od 1885 proboszcz w Albigowej koło Łańcuta, który w ciągu kilkunastu lat zdołał biedną i rozpitą wieś przekształcić w prężny ośrodek gospodarzy. Zob. F. Bujak, Galicja, T .l, Lwów 1908 s. 143-147. [3] AKCJA KATOLICKA W DIECEZJI PRZEMYSKIEJ 267 kterze religijnym, dobroczynnym, kulturalnym i społecznym, w k tó rych czynnie współdziałali katolicy świeccy i duchowni. W śród tego typu zrzeszeń wyróżniało się Towarzystwo św. W in centego a Paulo (najstarszy oddział założony w Przemyślu w 1868 r.), zajmujące się działalnością dobroczynną, które w pierwszych latach dwudziestego stulecia działało we wszystkich większych ośrodkach diecezji5. W ielką popularnością cieszyła się też Sodalicja M ariańska, skupiająca w sobie różne grupy wiernych (Sodalicja Panów, Pań, Panien, Nauczycielek, Dzieci M aryi, Pracownic igłą itp.), którzy pracowali głównie nad podniesieniem religijności przez rozszerzanie nabożeństwa do M atki Bożej, a ponadto prowadzili także akcję oświatową, dobroczynną i społeczną6. Zdecydowanym prom otorem pracy społeczno-katolickiej w no wym stylu na tym terenie był biskup przemyski J. S. Pelczar (1900-1924). Jedynym z jego zasadniczych celów było kształtowanie całego życia społecznego w diecezji w duchu chrześcijańskim. W tym celu zachęcał księży do uaktyw niania istniejących w parafiach bractw religijnych i zakładania nowych, zwłaszcza tych które stawiały sobie za zadanie um acnianie zasad religijnych i m oralnych w społeczeńst wie. W r. 1901 ogłosił drukiem encyklikę Leona X III ,,Graves de communi” i usilnie zachęcał księży do angażowania się w działalność społeczną a nawet zajmowania czołowych stanowisk w stowarzysze niach i organizacjach kulturalno-społecznych7. Z jego inicjatywy i przy jego poparciu tworzono w diecezji chrześcijańskie związki zawodowe robotników , które miały się kierować w działalności nauką społeczną Kościoła, a zarazem stanowić alternatywę dla związków kierowanych przez socjalistów. Z akładano je na bazie mieszczańskich stowarzyszeń oświatowo-kulturalnych „ Gwiazda” i samopomocowych stowarzyszeń rze mieślników ,,Przyjaźń’*. Biskup Pelczar, chcąc usprawnić i poszerzyć ich działalność, nosił się z zamiarem powołania do życia sekretariatu dla prowadzenia chrześcijańskich stowarzyszeń robotniczych. Jed nakże wybuch I wojny światowej na kilka lat odsunął realizację tyc (...truncated)