Stowarzyszenia i organizacje w diecezji płockiej w okresie międzywojennym

Ryszard Czekalski Stowarzyszenia i organizacje w diecezji płockiej w okresie międzywojennym Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 4/1, 85-105 1997 Saeculum Christianum 4 (1997) nr 1 Ks. RYSZARD CZEKALSKI STOWARZYSZENIA I ORGANIZACJE W DIECEZJI PŁOCKIEJ W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku na stępowało stopniowe poszerzenie zakresu pracy duszpasterskiej Kościoła katolickiego. Obok dotychczasowych form duszpasterstwa poszukiwano i wprowadzano nowe, bardziej dostosowane do zmie niających się warunków i potrzeb. N a szczególną uwagę zasługują różnego typu stowarzyszenia i organizacje, których w omawianym okresie powstawało i rozwijało się coraz więcej. Inspiracji do powstawania czy kontynuowania istniejących organizacji należy szukać w Akcji Katolickiej, którą powołał do życia Pius XI encykliką Ubi arcano Dei z 23 XII 1922 roku. Powołanie Akcji Katolickiej zdynamizowało jeszcze bardziej ruch organizacyjny stowarzyszeń katolickich. Powstawały nowe organizacje, a istniejące włączano w struktury nowopowstałej Akcji Katolickiej. Elementem sprzyjają cym w powstawaniu stowarzyszeń katolickich były rozporządzenia ówczesnych władz państwowych, które gwarantowały możliwość zrzeszania się i tworzenia nowych stowarzyszeń. Z dniem 1 stycznia 1993 roku zaczęło obowiązywać w całej Polsce rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 października 1932 r. o stowarzyszeniach katolickich. Rozporządzenie to ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 29. X. 1932 r., nr 94 poz. 808. Było ono aktem wykonawczym art. 108 Konstytucji, który brzmi: Obywatele mają prawo koalicji, zgroma dzenia się i zawiązywania stowarzyszeń i związków”1. Gwarancje państwowe pozwalały na swobodną działalność organizacyjną i legis lacyjną. Kościół w działalności stowarzyszeń dostrzegał możliwość szerze nia i obrony wiary oraz nauki chrześcijańskiej w życiu indywidual nym, rodzinnym i społecznym. Realizacja tych celów wiązała się także z szeroko pojętą katechizacją, która prowadzona była w ra mach istniejących stowarzyszeń. 1 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924, s. 40. 86 Ks. RYSZARD CZEKALSKI Diecezja płocka, podobnie jak inne diecezje w Polsce2, dość szybko zareagowała na inicjatywę i zalecenia Stolicy Apostolskiej. Arcybis kup A. J. Nowowiejski jako jeden z pierwszych w kraju biskupów diecezjalnych dekretem z 12 grudnia 1930 roku powołał Diecezjalny Instytut Akcji Katolickiej, w skład którego wchodziły już istniejące w diecezji stowarzyszenia dziecięce, młodzieżowe oraz stowarzysze nia dorosłych3. Zadaniem naszym nie jest przedstawienie struktur organizacyj nych Akcji Katolickiej, dlatego mowa będzie także o innych or ganizacjach, które funkcjonowały jeszcze przed powołaniem do życia Akcji Katolickiej. Chodzi o ukazanie organizacji i stowarzyszeń, które istniały w diecezji płockiej, w działalności których można dostrzec aspekt duszpastersko-katechetyczny. Z racji przynależności wiekowej do poszczególnych organizacji zagadnienie to zaprezen tujemy w trzech punktach. Najpierw omówione zostaną organizacje dziecięce, następnie młodzieżowe i dorosłych. 1. Organizacje dziecięce W okresie międzywojennym jedną z form kontynuacji katechezy upatrywano w organizacjach dziecięcych. Dlatego postulowano zakładanie Stowarzyszenia Dziecięctwa Jezus, Krucjaty Eucharys tycznej lub innych organizacji4. Biskupi na jednej z Konferencji Episkopatu Polski, która odbyła się 15 grudnia 1937 r., opracowali Statut Krucjaty Eucharystycznej, w którym dopuszczali alternatywne organizacje dziecięce. Według ich sugestii organizacje te mogły funkcjonować jako koła parafialne lub jako koła szkolne5. Władze oświatowe również wydały stosowne rozporządzenia sankcjonujące działalność kół szkolnych Krucjaty Eucharystycznej6. 2 Por. H. B o r c z, Akcja Katolicka w diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego. Saeculum Christianum. 1 (1994), nr 2, s. 265; R . N i p a r k o, Akcja Katolicka. W: EK, 1 . 1, Lublin 1973, szp. 230 - 234;. K. S o s n a, Rola świeckich w posłannictwie Kościoła w świetle działalności Akcji Katolickiej. W: Program duszpasterski na rok 1994/95. Kościółjako missio, red. E. S z c z o t e k , A. L i s k o w a c k a . Katowice 1994, s. 562. 3 Zob. Dekret w sprawie Instytutu diec. Akcji Katolickiej. Miesięcznik Pasterski Płocki (MPP) 25 (1930), nr 12, s. 378-379. 4 Por. J. B o b i c z, Organizacja dzieła katechizacji w parafii, A K 22 (1936), z. 215, s. 490; Ce., Zakładanie i prowadzenie kół szkolnych Krucjaty Eucharystycznej, MKW 27 (1938), s. 27-34. 5 Por. Statut Krucjaty Eucharystycznej Dzieci w Polsce. MPP 33 (1938), nr 2-3, s. 97-98. 6 Por. Rozporządzenia państwowe. W sprawie K ół Szkolnych Krucjaty Eucharystycz nej w szkołach powszechnych. MPP 33 (1938), nr 2-3, s. 98. [3] STOWARZYSZENIA I ORGANIZACJE W DIECEZJI PŁOCKIEJ 87 Organizacje dziecięce mogły zatem funkcjonować zarówno na terenie szkoły, jak i parafii. Często jednak zdarzało .się, że działały jedynie przy parafiach. Sytuacja taka dotyczyła przede wszystkim tych szkół, w których nie katechizowali księża7. W diecezji płockiej w okresie międzywojennym istniały następują ce organizacje dziecięce: Stowarzyszenie Pacholąt Najświętszego Sakramentu, Krucjata Eucharystyczna, Koła Ministrantów. 1.1. Stowarzyszenie Pacholąt Najświętszego Sakramentu W diecezji płockiej przez wiele lat istniało Stowarzyszenie Pacholąt Najświętszego Sakramentu, które było pierwowzorem Krucjaty Eucharystycznej. Stowarzyszenie to założył w 1916 roku arcybiskup A. J. Nowowiejski8. W skład tego Stowarzyszenia mogły wejść dzieci od 6 do 15 roku życia, które zobowiązały się do: nauczenia się słuchania Mszy św., pobożnego i czynnego w niej udziału; comiesię cznego uczestnictwa w adoracjach Najświętszego Sakramentu; częs tego przystępowania do Komunii św., a szczególnie w każdy pierwszy piątek miesiąca; pilnego uczenia sią katechizmu; odmawiania aktu strzelistego „Chwała i dziękczynienie” ; wstępowania do kościoła na krótką adorację; czynnego uczestnictwa w nabożeństwach i proces jach eucharystycznych; wprowadzania w czyn zasady, że „lepiej jest podobać się Panu Bogu, niż ludziom”9. Godnym podkreślenia jest ceremoniał przyjęcia dzieci do Stowa rzyszenia. Był on bardzo uroczysty. Rozpoczynał się hymnem do Ducha Świętego, odmówieniem Zdrowaś Maryjo oraz specjalną modlitwą związaną z obrzędem przyjęcia, następnie jeden z adeptów czytał akt ofiarowania, w którym dzieci wyrażały pragnienie miłości i służenia Jezusowi Eucharystycznemu do końca swego życia. Na zakończenie nabożeństwa wszystkie dzieci na znak wstąpienia do Stowarzyszenia Pacholąt Najświętszego Sakramentu otrzymywały medalik z symbolem eucharystycznym10. Rozwój Stowarzyszenia w diecezji płockiej zdynamizował sią po wizycie” ad limina” , którą odbył Arcybiskup w kwietniu 1923 roku. Po powrocie do kraju oświadczył, że będąc w Rzymie nie mógł złożyć sprawozdania na temat organizacji dziecięcych, na jakie oczekiwano. Chcąc ożywić działalność tego Stowarzyszenia wydał orędzie, w któ rym m.in (...truncated)