Związek Katolicko-Społeczny w dekanacie głogowskim

Bartosz Walicki Związek Katolicko-Społeczny w dekanacie głogowskim Rocznik Kolbuszowski 12, 327-366 2012 Związek Katolicko-Społeczny w dekanacie głogowskim 327 BARTOSZ WALICKI – Sokołów Małopolski Związek Katolicko-Społeczny w dekanacie głogowskim Jednym z istotnych elementów życia religijno-moralnego, a zarazem społeczno-kulturalnego wiernych jest ich przynależność do rozmaitych zrzeszeń kościelnych oraz działalność w tychże. O tej sferze życia wspólnot kościelnych nie bez racji wypowiedział się ostatni sobór w dekrecie o apostolstwie świeckich Apostolicam actuositatem: „Apostolstwo zespołowe posiada ogromną doniosłość (...). Istnieje wielka różnorodność stowarzyszeń apostolskich; jedne z nich zamierzają służyć ogólnemu, apostolskiemu celowi Kościoła; inne w sposób szczególny stawiają sobie za cel głoszenie Ewangelii i uświęcenie; jeszcze inne biorą sobie za cel przepojenie porządku doczesnego duchem chrześcijańskim; inne wreszcie w specjalny sposób dają świadectwo Chrystusowi przez dzieła miłosierdzia i miłości”1. Jakkolwiek aktywność społeczna katolików oraz rozkwit licznych organizacji, stowarzyszeń i zespołów kościelnych jest m.in. wspaniałym dziełem i konsekwencją Soboru Watykańskiego II, podobne procesy zachodziły już wcześniej i są właściwie obecne w Kościele od samego jego początku. Na ziemiach polskich, zwłaszcza jeśli chodzi o tereny byłej Galicji, szczególne ożywienie na tym polu nastąpiło w dobie autonomii politycznej, w drugiej połowie XIX wieku. Następne stulecie zastało laikat w dużej mierze przygotowany do współpracy z hierarchią kościelną na polu społecznym, kulturalnym, a także religijnym. Nie chodziło tu oczywiście o przejęcie steru życia kościelnego, lecz raczej o świadome i czynne przeżywanie wyznawanej wiary oraz o angażowanie się w prowadzone przez kapłanów dzieła. Wspomnieć tu należy o encyklikach Leona XIII: o błędach 1 Dekret o apostolstwie świeckich Apostolicam actuositatem, w: Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje, [Poznań b.r.], wyd. III, p. 18, s. 394-395. 328 Bartosz Walicki socjalistów, komunistów i nihilistów Quo Apostolici muneris z 28 grudnia 1878 r. i o kwestii robotniczej Rerum novarum z 15 maja 1891 r., a przede wszystkim o działalności społecznej katolików Graves z 18 stycznia 1901 r.2 Zaznaczono w nich m.in., że kwestia socjalna nie jest tylko sprawą ekonomiczną, ale przede wszystkim religijną i moralną. Ojciec Święty wskazał ponadto, że samo wsparcie potrzebujących środkami doraźnymi nie wystarczy, a koniecznym wydaje się powoływanie stałych instytucji o charakterze społecznym: biur pomocy prawnej, kas pożyczkowych, towarzystw wzajemnej pomocy, ochronek dla dzieci i sierot, szpitali i przytułków, stowarzyszeń katolickich, spółek zawodowych itp. Ważną wskazówką była instrukcja: „Ster akcyi ludowo chrześcijańskiej już z powołania swego winni ująć w ręce duchowni”3. Niemałe znaczenie w tym procesie miała też encyklika Piusa X do biskupów włoskich w sprawie akcji katolickiej, która wywarła wpływ na życie całego Kościoła powszechnego4. Przedmiotem zainteresowania niniejszego artykułu jest zaistnienie i działalność jednego z takich zrzeszeń na terenie dekanatu głogowskiego przed wybuchem I wojny światowej. Dotyczy to Związku Katolicko-Społecznego założonego przez biskupa przemyskiego Józefa Sebastiana Pelczara, a później połączonego z Bractwem Najświętszej Maryi Panny Królowej Korony Polskiej. Organizacja ta odegrała dużą rolę w kształtowaniu ówczesnego społeczeństwa poprzez wysiłek na niwie gospodarczej, społeczno-kulturalnej i duchowej. Niestety, rychły upadek Związku nie pozwolił w pełni na jego właściwe docenienie przez współczesnych. Mimo to jako plon zebrany z zasianego wówczas ziarna wskazać należy m.in. późniejszą prężną Akcję Katolicką, która na terenie diecezji przemyskiej czerpała z doświadczeń i dokonań Związku Katolicko-Społecznego. 2 3 4 Leon XIII, Encyklika „Graves” w polskim przekładzie, „Kronika Dyecezyi Przemyskiej” [dalej: KDP], 1901, z. 3, s. 68-78. W tytułach i cytatach zachowano pisownię oryginalną. Wskazówki i przestrogi zawarte w encyklice „Graves” z 18. stycznia 1901, KDP, 1901, z. 3, s. 78-81. Por. Encyklika Ojca św. Piusa X do Biskupów włoskich w sprawie akcji społecznej katolickiej, KDP, 1905, z. 9, s. 265: „Niemałą pomoc w spełnianiu [posłannictwa Kościoła] niosą Kościołowi zastępy dzielnych i prawych katolików, którzy jednoczą swe siły dla szczytnych celów: by zwalczać wszelkimi godziwymi środkami cywilizacyę antychrześcijańską i wprowadzić napowrót Chrystusa do rodziny, do szkoły, do społeczeństwa, by podnieść powagę władzy, ulżyć doli ludu i robotników i wreszcie bronić praw Bożych i kościelnych. Ogół tych dzieł rozległych a dobroczynnych znany jest dzisiaj powszechnie pod nazwą akcyi katolickiej czy akcyi społecznej”. Związek Katolicko-Społeczny w dekanacie głogowskim 329 I. Tło historyczne Aby dobrze zrozumieć zaistnienie i działalność Związku Katolicko-Społecznego na terenie dekanatu głogowskiego, należy najpierw poznać tło historyczne tego fenomenu religijnego. W pierwszym rzędzie dotyczy to specyfiki tego wikariatu rejonowego: terytorium, zaludnienia, istniejących świątyń, dostępności do urzędów i szkół przez mieszkańców, a także ilości i dyspozycyjności duszpasterzy. Prócz tego zaznajomić się trzeba z genezą samego Związku KatolickoSpołecznego w diecezji przemyskiej. Nie bez znaczenia pozostaje tu charakter tej organizacji, zadania realizowane przez niego i osiągane cele. Podkreślić tu należy duże zainteresowanie, jakim Związek obdarzał pasterz diecezji bp Józef Sebastian Pelczar5. 1. Dekanat głogowski w przededniu wybuchu I wojny światowej Na progu drugiej dekady minionego stulecia Związek Katolicko-Społeczny i Bractwo Najświętszej Maryi Panny Królowej Korony Polskiej zaistniały m.in. na terenie głogowskiego wikariatu rejonowego. Dekanat ten przynależał do diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego. W roku 1911 obejmował swoim zasięgiem osiem parafii i jedną ekspozyturę6. Wchodzące w ich skład miejscowości przynależały pod względem administracji cywilnej do powiatów w Kolbuszowej, Nisku, Ropczycach i Rzeszowie. Obowiązki dziekana spełniał proboszcz sędziszowski ks. Paweł Sapecki, a wicedziekana proboszcz dzikowiecki ks. Czesław Królikowski. Dekanat zamieszkiwało 63.446 katolików. Obok nich żyło 90 akatolików (protestantów) oraz 5.561 Żydów. Ostatnia wizytacja kanoniczna miała miejsce w roku 1905. Dokonał jej biskup pomocniczy z Przemyśla Karol Józef Fischer7. Stolicą dekanatu było miasteczko Głogów zaliczane do powiatu rzeszowskiego. Parafię ufundował w roku 1606 Mikołaj Spytek Ligęza. Znajdowała się tam murowana świątynia wzniesiona w roku 1881, a konsekrowana przez bpa Karola Józefa Fischera w roku 5 6 7 Por. S. Krzywiński, Działalność duszpasterska św. Józefa Sebastiana Pelczara biskupa przemyskiego w latach 1899-1924, Przemyśl 2003, s. 234-239. Z dniem 1 października 1910 r. z dekanatu głogowskiego odłączona została parafia w Mrowli, przyłączona do deka (...truncated)