Specyfika katolicyzmu kresowego : refleksja historyczna o religijności na kresach południowo-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej Polskiej

Marek T. Zahajkiewicz Specyfika katolicyzmu kresowego : refleksja historyczna o religijności na kresach południowo-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej Polskiej Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 1/2, 305-315 1994 Saeculum Christianum 1 (1994) nr 2 Ks. M A R EK T. ZAH AJKIEW 1CZ SPECYFIKA KATOLICYZMU KRESOWEGO. REFLEKSJA HISTORYCZNA O RELIGIJNOŚCI NA KRESACH POŁUDNIOWO-WSCHODNICH DAWNEJ RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Wprowadzenie Ostatnie) historiografia jak i publicystyka podejm ują często tem a tykę Ziem Kresowych dawnej Rzeczypospolitej Polskiej. Znaczny procent poruszanych zagadnień dotyczy wprost, albo przynajmniej odnosi się ubocznie do działalności Kościoła katolickiego. W prezen tacji szerokiego wachlarza tych tematów poczynając naturalnie od dziedzin ściśle kościelnych, między innymi poprzez działalność charytatywną, szkolną, kulturalną, a na politycznej kończąc nie sposób pom inąć wkładu Kościoła. Jednak szczególne miejsce za-’ jmuje postaw a kresowiaków poddawanych na przestrzeni wieków różnego rodzaju ciężkim doświadczeniom losowym. Ich zwycięskie wyjście z tych doświadczeń i nie tylko trwanie na Kresach, ale dalszy wspaniały rozwój wszelkiej działalności budzą najwyższe zaintereso wanie. Nawet polska prasa codzienna nie tylko dokum entuje życie aktualne naszych rodaków na omawianych terenach, ale dostarcza ciekawych wypowiedzi osób zainteresowanych problem atyką kreso wą. W r. 1990 biskup pomocniczy diecezji przemyskiej Edward Frankow ski udzielił wywiadu prasie po powrocie z podróży na tereny Podola położone za Zbruczem. Scharakteryzował w nim postawę i wiarę żyjących tam Polaków wyznania katolickiego. Stwierdził między innymi: „Polacy żyją w Związku Radzieckim na ogół skromnie, w trudnych w arunkach. Zadziwia ich wielka prostota, szczerość, serdeczność, pokora i gościnność, a przede wszystkim żywa wiara w Boga. Dostrzec m ożna wielkie przywiązanie do Kościoła, kapłanów i biskupów” . W iara zachowała się dzięki prrzekazywaniu jej z pokolenia na pokolenie w rodzinach. Dziś podczas nabożeństw w rękach wiernych można zobaczyć ręcznie przepisywane modlitwy, fragmenty Pisma Świętego, pieśni. Głębokie 306 Ks. M A R E K T. ZA H A JK IEW IC Z [2 ] jest równocześnie przywiązanie do polskości, do tradycji narodow ej1. W szeregu innych wypowiedzi podkreśla się również powiązanie zachodzące pomiędzy Kościołem a przetrwaniem tradycji n arodo wych, np. biskup pomocniczy diecezji włocławskiej Rom an A nd rzejewski relacjonując swoją podróż na W schód stwierdził: „Jeszcze większe zdumienie zrodziło się u mnie, gdy odwiedziłem w paździer niku 1988 r. niektóre parafie na Ukrainie. Wciąż jeszcze słyszę śpiewane po polsku godzinki w Żytomierzu, pieśni M aryjne w Ber dyczowie, piękny różaniec w Kam ieńcu Podolskim, a przędę wszyst kim rozśpiewany lud w M urafie - 130 km na południe od Żytom ie rza”2. Te tereny już w okresie międzywojennym były pod władzą radziecką i większość ludzi w ogóle biskupa w życiu nie widziała. Polacy zachowali tu jednak i język, i wiarę w Boga. W dalszym ciągu tej relacji czytamy: „W ielu cierpiało dla wiary i polskości, znosząc deportacje w głąb Azji, najczęściej do K azachstanu i na Syberię. Ale przetrw ali” . Z szeregu wypowiedzi o obecnych kresowiakach, jak również o ich przodkach i z analiz umieszczanych w dysertacjach naukowych m ożna wskazać na pewnego rodzaju specyfikę katolicyzmu tych ludzi. M ożna wymienić jego cechy i powiązania z całą postawą życiową. Jednak historyka nie zadowala samo stwierdzenie tego faktu, ale pragnie odtworzyć proces i warunki kształtow ania się takiej postawy. Inaczej form ułując to zagadnienie stawiamy pytanie: Co mogło ułatwić, a nawet przyczynić się do wytworzenia takiej religijności? Szukając odpowiedzi sięgnąć należałoby nawet do zamierzchłej przeszłości. 1. Warunki kształtowania się katolicyzmu na Kresach Od w. X III, tj. w dobie kończących się wypraw krzyżowych zauważamy szereg zmian zachodzących między innymi w życiu społeczno-gospodarczym naszego kontynentu. Również w Polsce i na ziemiach z nią graniczących od wschodu nastąpił rozwój gospodarczy i związane z tym powstawanie m iast3. Te ostatnie zakładano wzdłuż głównych szlaków kiedy to międzynarodowe stosunki handlowe stały się bardziej intensywne. Jedna z takich ważnych dróg prowadziła znad Bałtyku przez Polskę na wschód. Początkowo znaczną miejscowością na tym szlaku był W łodzimierz Wołyński, ale z m omentem przyłączenia Rusi Czerwonej do Polski 1 Wywiad umieszczony w dzienniku „N ow iny” z 8 V III 1990. 2 Relacja umieszczona w dw utygodniku Kurii Włocławskiej „Ład Boży” z 9 IV 1989. 3 J. R u t k o w s k i , Historia gospodarcza Polski, W arszawa 1953 s. 37. [3 ] SPECYFIK A K A TO LIC Y ZM U K RESOW EG O 307 punkt ciężkości handlu przenosi się do Lwowa4. Z tej miejscowości wędrowano przez Ruś południową w kierunku Krym u, albo w kieru nku dolnego D onu do Persji, a nawet przez Azję Centralną do Chin. Inny szlak m iędzynarodowy prowadził przez W rocław, K raków, Lwów i dalej w kierunku wschodnim. Lwów utrzymywał ścisłe kontakty z szeregiem miast wschodnich, a nie należy zapominać równocześnie o jego stosunkach handlowych z K onstantynopolem . N a skutek tego w dawnej Polsce Lwów stał się obok Krakow a ważnym centrum handlu lądowego. Równocześnie należy mieć na względzie szereg innych miejscowości położonych na ziemiach kreso wych. Dla przykładu m ożna jeszcze wspomnieć obok Lwowa i W łodzimierza Wołyńskiego: Łuck, Krzemieniec, Bar, Berdyczów, Latyczów, Tarnopol, Halicz, Zbaraż, Sokal, Kamieniec Podolski5. Wszystkie te miejscowości przeżywały na przestrzeni wieków lata swojego wzrostu, a innym razem upadku, tak jak była burzliwa historia całego tego regionu. Jednak to położenie na szlaku ważnych dróg handlowych nie mogło pozostać bez wpływu nie tylko na zabytki materialne, ale przede wszystkim na stosunki społeczne i styl życia tamtej ludności. Mieszkańcy tych terenów, z biegiem lat zaczęli tworzyć prawdziwą mozaikę narodow ościową6. Obok Rusinów odnotow ać należy znacz ny procent Polaków, a później pojawienie się Żydów, Niemców, Orm ian, Włochów, Greków, Tatarów , W ołochów, Węgrów. Bada cze tego problem u zauważają np. dość ciekawe zjwisko zachodzące na szlaku handlowym prowadzącym ze W schodu przez Kresy południowo-wschodnie do G dańska7. Mianowicie, handel na po szczególnych etapach organizowany był przez inną grupę narodow o ściową. N a pierwszym odcinku tej drogi ze W schodu do Lwowa przeważnie tow ar wieźli Włosi, Rusini, Ormianie, a później Niemcy i Polacy. Zagadnienie stosunków narodowościowych dotyczyło nie tylko miast, ale również ludności wiejskiej. Kolonizacja polska na tych terenach to nie wyłącznie wynik wydarzeń politycznych z czasów króla Kazimierza Wielkiego, ale sięga wcześniejszego okresu. M iano wicie na ziemie wyniszczone przez Tatarów już książęta ruscy sprowadzili Niemców, Polaków i Ormian. Kolonizacja polskiej ludności wiejskiej głównie z M ałopolski i Mazowsza objęła m.in. Ziemię Halicką oraz na Podolu (...truncated)