Akcja Katolicka w Polsce i w diecezji łódzkiej w okresie międzywojennym : refleksja historyczna w 10. rocznicę powołania Akcji Katolickiej Diecezji Łódzkiej

Marek Stępniak Akcja Katolicka w Polsce i w diecezji łódzkiej w okresie międzywojennym : refleksja historyczna w 10. rocznicę powołania Akcji Katolickiej Diecezji Łódzkiej Łódzkie Studia Teologiczne 14, 215-231 2005 Łódzkie Studia Teologiczne 2005, 14 KS. MAREK STĘPNIAK AKCJA KATOLICKA W POLSCE I W DIECEZJI ŁÓDZKIEJ W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM Refleksja historyczna w 10. rocznicę powołania Akcji Katolickiej Archidiecezji Łódzkiej WPROWADZENIE Pasterze Kościoła katolickiego w II Rzeczypospolitej powołali Akcję Katolicką jako stowarzyszenie katolików świeckich w tym celu, aby misję głoszenia Ewangelii i budowania Królestwa Bożego uczynić bardziej skuteczną, aby rozbudzić w sercach świeckich świadomość odpowiedzialności za Kościół, a kapłanom uświadomić konieczność współpracy z katolikami świeckimi. Trudno byłoby dziś korzystać z doświadczeń międzywojennej Akcji Katolickiej, doszukiwać się podobieństw między II a III Rzeczypospolitą, czy też porównywać społeczne i polityczne uwarunkowania, w jakich Kościół wypełniał wówczas i realizuje dziś swoją misję. Niech mi będzie wolno zaproponować już w punkcie wyjścia następujące stwierdzenie: Akcja Katolicka w II Rzeczypospolitej i nasza Akcja Katolicka, odrodzona w Kościele polskim w 1995 r., w łódzkim 16 października 1996 r. z inspiracji Jana Pawła II, wyrastają z troski o skuteczne głoszenie Ewangelii. To jest pierwsze i, jak sądzę, najważniejsze podobieństwo „Akcji Katolickiej wczoraj” do „Akcji Katolickiej dziś”1. 1 Podejmując próbę ukazania w tym artykule jedynie pewnych wymiarów działalności, pragnę polecić uwadze liczne najnowsze publikacje na temat Akcji Katolickiej w tym okresie np. książkę ks. Krzysztofa Jeżyny, Akcja Katolicka w II Rzeczypospolitej, Lublin 1996, ks. Mariana Dudy, Akcja Katolicka – studium teologiczno-pastoralne, Częstochowa 1996, pracę M.J. Żmichrowskiej, Akcja Katolicka w wypowiedziach i uchwałach biskupów polskich na łamach „Ruchu Katolickiego” 1931–1939, Warszawa 1997. Również godna polecenia jest najnowsza publikacja pod redakcją ks. prof. Tadeusza Borucki, pt. Wczoraj – dziś – jutro Akcji Katolickiej wydana staraniem Wydawnictwa Naukowego PAT w Krakowie w 2004 r. MAREK STĘPNIAK 216 1. DZIAŁANIA POPRZEDZAJĄCE POWSTANIE AKCJI KATOLICKIEJ W KOŚCIELE POLSKIM Dokumentem programowym międzywojennej Akcji Katolickiej była Encyklika papieża Piusa XI Ubi arcano Dei, ogłoszona 23 grudnia 1922 r. Myśl przewodnią tego dokumentu stanowiły słowa Pax Christi in regno Christi (Pokój Chrystusowy w Królestwie Chrystusowym). Do budowania Królestwa Chrystusowego potrzeba łaski Bożej, gorliwej pracy kapłanów i instytucji powołanych do szerzenia wiary i świętości życia chrześcijańskiego. Za takie instytucje Pius XI uznał zjazdy katolickie, związki misyjne, kongregacje kościelne, związki kobiet, mężczyzn, młodzieży, stowarzyszenia i kongresy eucharystyczne. Tworzyły one apostolat świecki w najszerszym znaczeniu tego słowa, apostolat, którego celem było umacnianie wiary, odnowa obyczajów, troska o prawa Kościoła i rodziny, o religijne wychowanie dzieci i młodzieży. Taką apostolską działalność Pius XI określił terminem „akcja katolicka”2. Działalność bractw, stowarzyszeń i związków religijnych po odzyskaniu niepodległości przez Polskę najlepiej rozwijała się w archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej oraz na Śląsku (od 1925 r. w diecezji katowickiej), tam gdzie istniały tradycje działalności społecznej, gdzie mimo germanizacji wypracowano metody pracy związkowej i stowarzyszeniowej w ramach sytuacji społeczno-religijnej panującej w zaborze pruskim. Liczne organizacje katolickie działały także w diecezji krakowskiej, tarnowskiej przemyskiej i lwowskiej, w byłym zaborze austriackim, gdzie Kościół katolicki i kultura polska miały pewne możliwości rozwoju. Słaby rozwój związków i stowarzyszeń odnotowano w diecezjach wchodzących w skład byłego zaboru rosyjskiego. Polityka prześladowania katolicyzmu i kultury polskiej, szczególnie nasilona w okresie między powstaniem styczniowym a rewolucją 1905 r., praktycznie uniemożliwiała rozwój stowarzyszeń katolickich. Warto wiedzieć, że władze zaborcze zakazały upowszechniania treści Encykliki Rerum novarum Leona XIII z 1891 r., a do 1905 r. listy pasterskie biskupów były poddawane ścisłej cenzurze. Można zatem wnioskować, że działalność stowarzyszeń katolickich w pierwszym okresie po odzyskaniu niepodległości zależała w dużej mierze od sytuacji Kościoła w czasach zaborów. Podczas obrad Episkopatu w Gnieźnie w marcu 1919 r. kard. Edmund Dalbor przedstawił biskupom działalność Ligi Katolickiej w archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej jako przykład zorganizowanej działalności katolików świeckich. Celem Ligi Katolickiej było „uświadamiane religijne, stosowanie zasad katolickich w życiu oraz ochrona interesów Kościoła”. Od 1921 r. inicjatywa kard. Dalbora była przejmowana przez innych biskupów. Powstawały Ligi Katolickie w diecezjach: 2 M. Stępniak, Akcja Katolicka dzisiaj – tradycja i nowe zadania, w: Samorząd – decentralizacja państwa, Łódź 1994, s. 5–8. AKCJA KATOLICKA W POLSCE I W DIECEZJI ŁÓDZKIEJ W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM 217 krakowskiej (1925 r.), warszawskiej (1926–27), lubelskiej (1926 r.), przemyskiej (1928 r.). Wspomniana wyżej Encyklika Piusa XI Ubi arcano Dei wpłynęła na konsolidację działalności społecznej Ligi Katolickiej, związków i bractw. Nie wszystkie jej wskazania zostały jednak dostatecznie upowszechnione w nauczaniu Episkopatu i zastosowane w praktyce duszpasterskiej. Należy wskazać na dwie przyczyny: „akcja katolicka”, czyli działalność katolików, była już zorganizowana w Ligi Katolickie, bractwa, chrześcijańskie związki zawodowe i inne zrzeszenia. Drugą przyczyną były problemy wewnętrzne Kościoła, wynikające z odbudowy polskiej państwowości: sprawa konkordatu ratyfikowanego ostatecznie, mimo protestów środowisk laickich i lewicowych w 1925 r., zmiany granic diecezji, a także napięcia między kolejnymi, szybko zmieniającymi się rządami a Episkopatem. Te przyczyny sprawiły, że podczas konferencji Episkopatu w latach 1923–1926 biskupi nie podejmowali spraw związanych z działalnością katolicko-społeczną. Nie oznacza to oczywiście, że w poszczególnych diecezjach taka działalność nie była rozwijana. 2. POWSTANIE AKCJI KATOLICKIEJ Problem utworzenia organizacji o nazwie „Akcja Katolicka” został podjęty dopiero na konferencji Episkopatu w Gnieźnie w 1928 r. Biskup Stanisław Łukomski z Łomży omówił jej zasady, strukturę i formy działalności, postulując włączenie do nowo tworzonej organizacji istniejących już związków i stowarzyszeń. Biskup Teodor Kubina, ordynariusz częstochowski, przedstawił zaś zagadnienie apolityczności tej organizacji. Powołano również Komisję ds. Akcji Katolickiej. Kolejnym sygnałem dla utworzenia Akcji Katolickiej w Polsce był list papieża Piusa XI z 1929 r. do biskupów polskich, który znacznie przyspieszył tworzenie struktur organizacyjnych Akcji Katolickiej. Za patrona nowego stowarzyszenia obrano św. Wojciecha, powołano organ pra (...truncated)