Związek Strzelecki w powiecie koneckim w latach 1919–1939

Dariusz Palacz Związek Strzelecki w powiecie koneckim w latach 1919–1939 Z Dziejów Regionu i Miasta : rocznik Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Skarżysku-Kamiennej 4, 95-115 2013 Rocznik Oddziału PTH w Skarżysku-Kamiennej, Z dziejów regionu i miasta, R. 4/2013, s. 95-115 Artykuły Dariusz Palacz Kielce Związek Strzelecki w powiecie koneckim w latach 1919–1939 I wojna światowa to, patrząc z perspektywy międzywojennej, najkrwawsza i największa z dotychczasowych wojen. Ta, jak wówczas mówiono „wielka wojna”, wywarła ogromny wpływ na losy świata, pozostawiła też trwałe ślady w pamięci narodów, zwłaszcza europejskich, a szczególnie żywe w świadomości społeczeństwa polskiego. Pokój stał się najbardziej pożądaną wartością i zapewne dlatego, wkrótce po zakończeniu działań wojennych, szereg państw europejskich stosując się do starej maksymy „si vis pacem, para bellum” („jeśli chcesz pokoju, szykuj wojnę”), wprowadziło szkolenie wojskowe młodzieży w ochotniczych formacjach paramilitarnych. W myśl hasła „Naród pod bronią” przygotowaniem rezerw, wyszkoleniem wojskowym młodzieży zajmowały się organizacje paramilitarne1. Władze wolnej Polski energicznie przystąpiły do organizowania silnej i licznej armii. Było to niesłychanie trudne zadanie zwłaszcza Hasło „Naród pod bronią” zostało sformułowane pod koniec XIX w. w programach socjalistów; postulowali oni, by zlikwidować armię stałą i wyszkolić militarnie całe społeczeństwo. Jednym z pierwszych państw, które wprowadziło szkolenie wojskowe młodzieży w ochotniczych formacjach paramilitarnych tuż po zakończeniu działań wojennych, była Wielka Brytania, za jej przykładem poszły inne kraje, wśród nich Polska. Zob. M. Kukiel, Zarys historii wojskowości w Polsce, Londyn 1949, s. 222-223; P. Stawecki, Polityka wojskowa Polski 1921–1926, Warszawa 1981, s. 137-138. 1 95 w niesprzyjających warunkach ekonomicznych i społecznych. Przygo towanie moralne i militarne młodzieży umożliwiało pilne przysposobienie rezerw mogących uzupełnić szeregi armii walczącej o utrzymanie z trudem wywalczonej niepodległości. Biorąc pod uwagę zaistniałą sytuację, postanowiono sięgnąć do sprawdzonych wzorców, jakimi były: Związek Walki Czynnej, Związki Strzeleckie, Legiony i Polska Organizacja Wojskowa. Z inspiracji Józefa Piłsudskiego postanowiono w sierpniu 1919 r. reaktywować Związek Strzelecki. Przemawiając na bankiecie oficerskim w dniu 6 sierpnia 1919 r., wspominając legionową przeszłość Piłsudski stwierdził: podstawą armii jest dusza prostego żołnierza. Dopóki dusza ta jest silna, armia wytrzymuje dole i niedole; gdy dusza ta się załamie, upadek armii jest nieuchronny2. W istniejących warunkach polityczno-militarnych Związek Strzelecki miał wydatnie przyczynić się do zwiększenia możliwości obronnych państwa. Tym samym Związek Strzelecki, funkcjonujący w latach 1919–1939, był ideowym spadkobiercą i kontynuatorem ruchu strzeleckiego, legionowego i peowiackiego z lat 1908–1918. Członkowie tych organizacji stanowili trzon kadry kierowniczej reaktywowanego Związku Strzeleckiego. Po zorganizowaniu w Sztabie Generalnym Wojska Polskiego Wydziału Przysposobienia Rezerw, w połowie 1921 r. opracowano zasady, na podstawie których organizacje paramilitarne realizujące program szkolenia wojskowego mogły ubiegać się o pomoc instruktorską i materiałowo-techniczną. Pomoc taką mogła uzyskać organizacja działająca na podstawie statutu, której struktury organizacyjne były zgodne z obowiązującymi w armii i która wyrażała gotowość poddania się stałej kontroli, a prowadzona działalność ukierunkowana była na wychowanie „obywatela-żołnierza” i pomnożenie możliwości obronnych państwa oraz deklarowała apolityczność swoich członków3. Spośród działających organizacji warunki te spełniał jedynie Związek Strzelecki. Warunkiem legalnego działania było przedłożenie przez władze Związku Strzeleckiego statutu stowarzyszenia do akceptacji władz 2 Przemówienie Wodza Naczelnego na bankiecie oficerskim w piątą rocznicę dnia 6-go sierpnia – 1919 r., [w:] Józef Piłsudski o sobie. Z pism rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa–Lwów 1929, s. 103. 3 P. Stawecki, op.cit., s. 138. 96 administracyjnych. Pierwszy statut, opracowany przez członków założycieli, został zatwierdzony w dniu 27 listopada 1919 r. przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) po pozytywnym zaopiniowaniu przez Ministerstwo Spraw Wojskowych (MSWojsk). Zgodnie ze statutem, podstawowym zadaniem Związku Strzeleckiego było rozbudzanie i hartowanie w członkach ducha narodowego, karności, dzielności moralnej i fizycznej oraz szerzenie wiedzy wojskowej4. Drogą wiodącą do realizacji zadań statutowych było organizowanie ćwiczeń wojskowych, zawodów sportowych, konkursów strzeleckich, zbiórek, wycieczek, obozów oraz kursów dla kadry kierowniczej i instruktorskiej. Wraz z rozwojem organizacyjnym i wzrostem znaczenia, zarówno politycznego jak i społecznego, modyfikowano i doprecyzowywano kolejne statuty, umożliwiając Związkowi Strzeleckiemu prowadzenie szerokiej działalności kulturalno-oświatowej i gospodarczej. Przez cały okres funkcjonowania stowarzyszenia Związek Strzelecki w okresie od 1919 do 1939 r. obowiązywały trzy kolejno wprowadzane i zatwierdzane przez Ministra Spraw Wewnętrznych statuty, tj. wspomniany statut z 1919 r., statut z 1922 r. i statut z 1932 r. W czasie I Zjazdu Delegatów Związku Strzeleckiego, który odbył się w dniach 23 i 24 września 1921 r. w Warszawie, uczestnicy wprowadzili zmiany zapisów statutu. Za najistotniejsze należy uznać punkty odnoszące się do nawiązania współpracy z MSWojsk w zakresie prowadzenia przysposobienia wojskowego. Ustalono, że wszelkie prace z wyszkolenia wojskowego odbywać się będą w oparciu o regulaminy wojskowe. Równie ważna była decyzja o apolityczności członków związku; stwierdzono, iż warunkiem skutecznej działalności Związku Strzeleckiego jest jego bezpartyjność i kierowanie się w pracy jedynie interesem dobra Państwa5. Wprowadzono również zapis umożliwiający prowadzenie na terenie stowarzyszenia działalności gospodarczej. Statut, zatwierdzony w dniu 26 lipca 1922 r., dokładnie precyzował zadania i formy Statut Towarzystwa Związek Strzelecki, „Strzelec”, 5 III 1921, nr 1, s. 14.; Centralne Archiwum Wojskowe (dalej CAW), Związek Strzelecki (dalej ZS), I. 390.1.15, nlb, Statut Związku Strzeleckiego z 1919 r. 4 E. Małolepszy, T. Drozdek-Małolepsza, Zarys dziejów Związku Strzeleckiego w powie cie częstochowskim w okresie międzywojennym, [w:] Prace naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie, Seria: Zeszyty historyczne, 1996 z. III, s.162.; CAW ZS, I. 390.1.15, k. 21, Statut Stowarzyszenia Związek Strzelecki, Warszawa 1929 r.; T. Czacki, op.cit., s. 47. 5 97 pracy prowadzonej na terenie ZS, które miały zagwarantować osiągnięcie celu. Celem tym było pomnożenie ogólne sił narodowych przez urabianie karności, dzielności moralnej i fizycznej w swych członkach, ducha obywatelskiego w pracy społecznej i wykształcenia pod względem wojskowym6. Wyznaczony cel miał być os (...truncated)