Garnizon wadowicki jako czynnik miastotwórczy : wpływ rozbudowy infrastruktury wojskowej na rozwój przestrzenny miasta - zarys problematyki

Michał Siwiec-Cielebon Garnizon wadowicki jako czynnik miastotwórczy : wpływ rozbudowy infrastruktury wojskowej na rozwój przestrzenny miasta - zarys problematyki Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 12, 52-75 2009 HISTORIA Michał Siwiec-Cielebon GARNIZON WADOWICKI JAKO CZYNNIK MIASTOTWÓRCZY WPŁYW ROZBUDOWY INFRASTRUKTURY WOJSKOWEJ NA ROZWÓJ PRZESTRZENNY MIASTA – ZARYS PROBLEMATYKI Niewątpliwie instalacja i funkcjonowanie garnizonu wojskowego w Wadowicach stała się jednym z czynników wpływających na rozwój miasta i dynamizujących życie lokalnej społeczności. Mimo upływu lat, a nawet wieków i epok badanie tej problematyki może być ciekawym przyczynkiem do historii miasta i regionu. Dotychczas nie podjęto jednak próby opracowania dziejów garnizonu wadowickiego, mimo, że część historycznych garnizonów (zarówno polskich jak też i zaborczych) na ziemiach Polskich posiada już swoje mniej lub bardziej fachowe i kompletne monografie1. W przypadku garnizonu austriackiego a później polskiego w Wadowicach tylko pozornie opracowanie jego dziejów wydaje się łatwe ze względu na fakt, że w niewielkim przecież mieście dominowała wojskowo zawsze jedna formacja. Jednak różna kompletność akt wojskowych w dodatku przechowywanych w zasobach różnych archiwów, przy braku zdecydowanej większości akt miejskich mogących przynieść przynajmniej w pewnych fragmentach dodatkowe informacje nie ułatwia tego zadania. Jedyne opracowanie dotyczące okresu galicyjskiego zawdzięczamy profesorowi Michałowi Baczkowskiemu z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ma ono jednak charakter wstępnej kwerendy tematu i dotychczas zaprezentowane zostało wyłącznie w formie referatu uczestnikom Konferencji Historycznej „Wadowice – Karola Wojtyły Ojczyzna Domowa” zorganizowanej przez Stowarzyszenie im. Króla Władysława Łokietka oraz Wadowickie Centrum Kultury. Jego wersja pisemna zamieszczona zostanie w przygoto- 1 52 Ze znanych autorowi niniejszego artykułu monografie czy większe opracowania poświęcono m.in. garnizonom: Biała Podlaska, Dęblin, Legionowo, Leszno, Łódź, Modlin, Rzeszów i Zegrze. HISTORIA wywanej książce zawierającej materiały pokonferencyjne. Autor artykułu dziękuje profesorowi za udostępnienie tekstu referatu dla potrzeb niniejszego szkicu2. W większości publikacji o Wadowicach i regionie pojawiają się informacje o ulokowaniu w mieście i funkcjonowaniu przez półtora wieku garnizonu wojskowego. Jednak przytaczane dane są z reguły szczątkowe, nierzadko sprzeczne w poszczególnych publikacjach i w różnym stopniu wiarygodne. Ich następowe powielanie czy wykorzystanie staje się przyczyną kolejnych dezinformacji pojawiających się w coraz to nowych publikacjach, najczęściej bez winy współczesnych autorów. Ponadto brak jest szerokiej, kompleksowej i kompetentnej informacji o roli i wpływie garnizonu i wojska na życie społeczne miasta i okolicy oraz na rozwój i urbanizację Wadowic. Niniejszy szkic jest jednym z serii artykułów podejmujących próbę zebrania poszczególnych elementów wiedzy o garnizonie wadowickim oraz przybliżenia jej szerokiej społecznej świadomości. W założeniu ma uporządkować dostępne informacje o obiektach wojskowych oraz o architekturze militarnej w Wadowicach i jej wpływie na rozbudowę infrastruktury miejskiej, względnie jej proporcji do obiektów cywilnej zabudowy miasta. W przygotowywanym kolejnym artykule z tego cyklu autor podejmie próbę zebrania, ustalenia i weryfikacji informacji o wpływie społeczności wojskowej na życie miasta oraz o wzajemnych relacjach społeczeństwa wojskowego i cywilnego. W niniejszej publikacji autor nie pretenduje do wyczerpania tematu ponieważ w obecnym stanie badań, kiedy nie spenetrowano jeszcze wszystkich zespołów archiwalnych mogących zawierać przydatne informacje, temat nie może zostać uznany za wystarczająco zbadany. Dotychczasowe ustalenia umożliwiają jednak podjęcie próby wstępnego uporządkowania wiedzy oraz ocenienia stanu zachowania dziedzictwa militarnego Wadowic jako źródła do dalszych badań nad historią materialną miasta oraz dziejami społecznymi lokalnej wspólnoty. Zanim Wadowice zyskały znaczenie strategiczne Większość badaczy i popularyzatorów dziejów Wadowic jest zgodna, że mimo kilkuwiekowej historii Wadowic, aż do ostatnich lat Rzeczypospolitej przedrozbiorowej miasto nie odgrywało ani znaczącej roli administracyjnej, ani nie miało znaczenia militarnego. Były Wadowice jedynie niewielką osadą handlowo-targową w dawnym księstwie oświęcimskim i zatorskim, położoną na historycznym szla2 M. Baczkowski, Austriacki garnizon w Wadowicach. Wydruk referatu w zbiorach autora. 53 HISTORIA ku wiodącym od Krakowa i Oświęcimia doliną Skawy w stronę Mucharza i dalej na południe. Trzeba przy tym pamiętać, że ówczesna orientacja komunikacyjna a także zabudowy miasta powiązana była z osią północ-południe, a więc właśnie wzdłuż doliny rzeki Skawy. W wyniku rozbiorów Wadowice wraz z całą południową częścią Polski znalazły się pod panowaniem Habsburgów stając się jednym z licznych prowincjonalnych miasteczek nowej prowincji monarchii austriackiej, Galicji. Z położonego na uboczu Zatora władze zaborcze przeniosły siedzibę lokalnych władz, czyli starostwa, na krótko do Kęt, a następnie po wprowadzeniu podziału cyrkularnego (czyli okręgów administracyjnych) do Wieliczki i wreszcie Myślenic. Wszystkie owe lokalizacje miały jednak podstawową wadę, bowiem wymienione miejscowości leżały na obrzeżach dawnego powiatu zatorskiego, a później cyrkułu wielickiego i myślenickiego, stanowiącego najbardziej na zachód wysunięty skrawek Galicji. Wielu badaczy i popularyzatorów wiedzy o mieście nad Skawą dostrzega, jakie znaczenie miało dla rozwoju miasta i wzrostu jego znaczenia ulokowanie tutaj pod koniec pierwszego dwudziestolecia XIX w. siedziby władz administracyjnych (cyrkułu). Część autorów publikacji przyjmuje – poniekąd słusznie – że utworzenie w mieście stałego garnizonu wojskowego było naturalnym następstwem wzrostu „państwowego” znaczenia Wadowic. Po przyjrzeniu się jednak dostępnym materiałom źródłowym wydaje się, że działania administracyjne i militarne mające wpływ na rozwój i urbanizację miasta a także pośrednio na aktywizację życia ekonomicznego przynajmniej części jego mieszkańców rozpoczęły się nieco wcześniej. Gościniec cesarski i jego skutki Jednym z pierwszych działań władz austriackich w zajętej w wyniku pierwszego rozbioru Polski Małopolsce była budowa drogi mającej w założeniu okupantów połączyć stolicę państwa, Wiedeń, z wyznaczonym na stolicę prowincji Lwowem. Należy bowiem pamiętać, że Kraków, historyczna stolica Polski, pozostał poza granicami zaboru, z czasem stanowiąc niezależną Rzeczypospolitą Krakowską i w granicach zaboru austriackiego znalazł się dopiero w 1846 r. Już w trzy lata po I rozbiorze, w 1775 r. cesarz Józef II w celu zespolenia nowej prowincji z państwem oraz ułatwienia dostępu wojskowego koniecznego w razie rewolty albo obrony nowych granic imperium polecił wybudowanie traktu, który nazwany został Pierwszą Galicyjską Szosą H (...truncated)