Dwór w Graboszycach k. Zatora w świetle ostatnich badań : dwie pierwsze fazy budowy (XV-XVII w.)

Sławomir Dryja, Stanisław Sławiński Dwór w Graboszycach k. Zatora w świetle ostatnich badań : dwie pierwsze fazy budowy (XV-XVII w.) Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 16, 25-48 2013 RO Z P R AW Y I AR T Y K U ŁY Sławomir Dryja Stanisław Sławiński Dwór w Graboszycach k. Zatora w świetle ostatnich badań – dwie pierwsze fazy budowy (XV-XVII w.) Wstęp Niniejszy artykuł jest podsumowaniem dwóch etapów prac naukowo-badawczych prowadzonych przez autorów w obrębie zabytkowego dworu w Graboszycach i struktur ziemnych, na których stoi ten niezwykle ciekawy budynek1. Dworu w Graboszycach, jak i samej miejscowości, nie objęto nigdy obszerniejszym opracowaniem monograficznym wydanym drukiem, natomiast wzmiankowano o nich w kilku pracach poruszających szerszą tematykę, wśród których wyróżnia się artykuł S. Komornickiego2. Wcześniej, w XIX w., romantyczną wizję dworu przedstawiono w czasopiśmie lwowskim3. Po raz pierwszy problematyka naukowo-badawcza dworu, oparta na wynikach badań terenowych i zbiorczej kwerendzie źródłowej, została omówiona w kilku opracowaniach krakowskich PKZ4. Wyników tych badań, niestety, nigdy nie opu1 W ramach prac, w latach 2004 i 2011, przeprowadzono: badania architektoniczne wewnątrz dworu, badania archeologiczne w obrębie piwnic dworu, na zewnątrz, przy jego murach obwodowych oraz w rejonie zdewastowanego mostu. 2 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. II, Warszawa 1881, s. 772; S. Komornicki, Dwory murowane w Małopolsce z czasów Odrodzenia, „Prace Komisji Historii Sztuki”, T. V, Kraków 1933-1934; J. Putek, O zbójnickich zamkach, heretyckich zborach i oświęcimskiej Jerozolimie, Kraków 1938; K. Sosnowski, Ziemia Krakowska, T. II, Kraków 1947; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. I, woj. krakowskie, powiat wadowicki, Warszawa 1953; M. Kornecki, Zamki i dwory obronne Ziemi Krakowskiej, Kraków 1966; Słownik historycznogeograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. II, Wrocław-Warszawa-Kraków 1989-1991, s. 30-31. 3 Lwowianin przeznaczony krajowym i zagranicznym wiadomościom, wydany w połączeniu prac miłośników nauk, z. 8, 1842, s. 281-282. Tamże dołączono rycinę przedstawiającą dwór w ówczesnym kształcie. 4 B. Tretter, Dziennik konserwatorski z lat 1932-1936, T. II, mps w posiadaniu Instytutu Sztuki UJ; T. Żychiewicz, Graboszyce, dwór obronny Dziwisza Brandysa, PP PKZ Kraków 1953, mps; E. Nogieć-Czepielowa, Graboszyce pow. Oświęcim, woj. krakowskie, Dwór Obronny, wstępne opracowanie historyczne i program prac badawczych, PP PKZ Kraków 1972, mps; E. Cozaś, Graboszyce, dwór, sprawozdanie z prac badawczo-odkrywkowych przeprowadzonych we wnętrzu dworu w Graboszycach; PP PKZ Kraków 1974, mps; A. B. Krupiński, Dwór 25 RO Z P R AW Y I AR T Y K U ŁY blikowano, a ich dokumentacja, szczególnie archeologiczna, nie jest w całości dostępna. Stosunkowo niedawno wydano dwa artykuły poświęcone dziejom dworu i jego przemianom architektonicznym5. Obie prace, pomimo ich popularyzatorskiego charakteru, są napisane rzetelnie i są ważnym przyczynkiem do wiedzy o dworze. Ostatnie nasze badania, zwłaszcza architektoniczne, przeprowadzone niejako na nowo, wnoszą kolejne objaśnienia skomplikowanej struktury zabytku6. Autorzy artykułu mając do dyspozycji dwór o w znacznym stopniu usuniętych tynkach wewnętrznych i odsłoniętych pachach sklepiennych, prowadząc też badania architektoniczne w niektórych partiach dworu na zewnątrz7, wyodrębnili dwie główne fazy budowy: 1) niewielki „zamek” – budynek murowany przynajmniej w przyziemiu (dzisiejsze piwnice); 2) dwór renesansowy, zachowany do dnia dzisiejszego, z przyległymi do niego narożnymi „bastionami”8. Opis dzisiejszego stanu dworu Graboszycki dwór, jako budynek wolnostojący, znajduje się na niewielkim wzniesieniu z trzech stron otoczonym fosą, a od strony wschodniej przyległym do rozległego stawu. Wzniesienie i fosa są częściowo nadsypane i przekopane z wykorzystaniem naturalnych właściwości terenu. Gmach wzniesiony jest na rzucie prostokąta założonego na osi północ – południe, z ryzalitami od strony wschodniej i zachodniej. Ryzalit wschodni (frontowy) umieszczony jest niesymetrycznie w stosunku do elewacji, ryzalit zachodni w zasadzie mieści się na osi tylniej elewacji. Budynek jest podpiwniczo- w Graboszycach, dokumentacja pobadawcza pierwszego etapu badań architektonicznych, PP PKZ Kraków 1974, mps; M. Bicz, A. Hoszowska-Tomczyk, Sprawozdanie z II etapu badań architektonicznych dworu w Graboszycach, PP PKZ Kraków, 1976, mps; K. Buszydlik, Graboszyce, pow. Oświęcim, dwór obronny. Opracowanie wyników badań archeologicznych w 1974 r., mps., Kraków 1975; K. Buszydlik, Graboszyce – dwór, inwentarz zawartości nawarstwień kulturowych z badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 1975-1976, mps., Kraków 1977, tenże, Dzienniki prac wykopaliskowych za lata 1975 oraz 1976. Dokumentacja znajduje się w archiwum po byłych PKZ w Krakowie oraz w Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej, gdzie przechowywany jest również materiał zabytkowy z badań. Ostatnio powstało opracowanie: G. Najduchowski, Dwory obronne w Polsce, Fortalicjum renesansowe w Graboszycach, 2004, mps. 5 A. Gaczoł, „Rewaloryzacja” renesansowego dworu w Graboszycach, „Spotkania z zabytkami”, nr 8, 1992, s. 29-32; E. J. Sadowska, Kasztel renesansowy w Graboszycach, „Wiadomości konserwatorskie”, nr 14, 2003, s. 58-62. 6 Główny etap naszych badań, ponowne rozwarstwienie murów dworu, przeprowadziliśmy w r. 2004. W roku 2011 badania prowadzono na zewnątrz dworu, przy jego południowo-wschodnim narożniku oraz przy ryzalicie zachodnim. W badaniach tych uczestniczyli studenci Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. W wyniku praktyki studenckiej, przy konsultacji autorów niniejszego artykułu, powstała praca licencjacka poświęcona dziejom dworu. 7 Nie naruszono w trakcie badań tynków z polichromiami wewnątrz dworu oraz tynków z elewacją (w. XVI i XIX). 8 „Bastiony” zachowane są pod ziemią. 26 RO Z P R AW Y I AR T Y K U ŁY ny, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym połączonym z dachami siodłowymi nad ryzalitami. Rozplanowanie wnętrza jest trójpasmowe – w piwnicach dwutraktowe, w parterze dwu- i trzytraktowe, a na piętrze dwutraktowe. Sklepienia, głównie kolebkowe, występują w piwnicach i parterze. Elewacje bezporządkowe, bez wydzielonego cokołu9, zamknięte profilowanym gzymsem koronującym. Występuje w nich kamieniarka z końca XVI w. lub nieco późniejsza. Wewnątrz budynku, zwłaszcza na piętrze, występują stare nawarstwienia tynkowe i polichromie. Pierwotny narzut tynkowy elewacji, z dekoracją sgraffitową, zachowany jest fragmentarycznie. Na zewnątrz, na południe od dworu, w wykopach archeologicznych odkryto fragmenty mostu z pierwszej połowy XIX w. Dzieje miejscowości i dworu Graboszyce znajdują się bardzo blisko Zatora, niegdyś głównego miasta piastowskiego państewka. Samodzielne Księstwo Zatorskie wydzielono po śmierci księcia oświęcimskiego Kazimierza i przekazano je najstarszemu z jego synów Wacł (...truncated)