Po śladach konduktu : o Młodej Polsce za pośrednictwem motywów funeralnych

Anna Pochłódka Po śladach konduktu : o Młodej Polsce za pośrednictwem motywów funeralnych Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 98/1, 93-123 2007 Pamiętnik Literacki XCVIII, 2007, z. 1 PL ISSN 0031-0514 ANNA POCHŁÓDKA (Uniwersytet Jagielloński) PO ŚLADACH KONDUKTU O MŁODEJ POLSCE ZA POŚREDNICTWEM MOTYWÓW FUNERALNYCH Grób bowiem to jeszcze jedno miejsce dla słowa, kolejna karta do zapisania к Pogrzeb jako powszechnik kulturowy Człowiek jako byt-ku-śmierci. Umrzeć musi każdy. W perspektywie tanatologii historia kultur ludzkich może być interpretowana jako nieustające poszukiwa nie uzasadnienia śmierci: zjawiska, które jest zarazem niepojęte i zwyczajne, in dywidualne i powszechne. Świat ludzi jest z gruntu nekrologiczny: zewsząd docierają do człowieka wieści o znisz czeniu życia [...]. Na każdym skrawku materii, przed którym człowiek staje, niewidzialna ręka wypisuje Mane Thekel Fares, a Memento mori czy Respice finem mogą być wolnym łacińskim przekładem tego złowieszczego ostrzeżenia2. Bogactwo wyobrażeń, fantazmatów - i racjonalizacji - dotyczących umiera nia oraz towarzyszących mu przemian jest wyrazem fascynacji i strachu, które współtworzą ludzką refleksj ę nad tym problemem. Zachowania związane ze śmier cią, szczególnie sposoby postępowania ze zmarłymi, są niezwykle mocno zrytualizowane (i stare: zsemantyzowane pochówki stosowali już neandertalczycy). Człowiek jest homo sepultor - jako jedna z nielicznych istot troszczy się o zmar łych3. Rytuały pogrzebowe wyrażają stosunek do zmarłego i do samej śmierci, odzwierciedlają koncepcje bytu pośmiertnego, symbolicznie tłumaczą przyczyny zgonu oraz sposób, w jaki się zrealizował proces, którego wynik stanowi obec ność zwłok. Jeżeli śmierć jest przerwaniem (życia, kontaktu, wspólnoty, tego, co zrozumiałe i swojskie), to obrzędy pogrzebowe stwarzają możliwość ponownej integracji. „Żywi nie sąjuż więc całkiem po stronie życia, aby nieboszczyk nie był całkowicie po stronie śmierci” 4. Pozwala to na przedłużenie bliskości ze zmar 1 S. R o s i e k , Zwłoki Mickiewicza. Próba nekrografii poety. Gdańsk 1997, s. 43. 2 S. C i c h o w i c z , Śmierć: gwałt na idei lub reakcja życia. Wstęp. W zb.: Antropologia śmierci. Myślfrancuska. Wybór, przekład S. C i c h o w i c z , J. M. G o d z i m i r s k i . Warszawa 1993, s. 10. 3 Oprócz ludzi czynią tak również pewne gatunki małp oraz słonie. Słonie wyznaczają spe cjalne miejsca do konania, które są później dosyć regularnie odwiedzane przez członków stada. 4 L.-V. T h o m a s , Trup. Od biologii do antropologii. Przeł. K. K o c j an. Łódź 1991, s. 7. 94 ANNA POCHŁÓDKA łym ijednocześnie stanowi okazję do dopełnienia obowiązków względem nie go. Rytuały funeralne zapewniają bowiem umarłym bezpieczne przejście do bytu postmortualnego (aby nie mieli tego „pośmiertnego kłopotu”, na który wskazuje Leśmian: „w obczyźnie cmentarza czują się - bezdomnie”, Zakątek cmentarza, PW 1615) i uwalniają żywych od ich - uciążliwej i groźnej na dłuższą metę obecności6. W tym kontekście pozbawienie, niedopełnienie lub zamierzone znie kształcenie7 obrzędów pogrzebowych jawi się jako najwyższa zniewaga: Nieboszczyk nie znajdzie miejsca pośród umarłych, żaden bowiem obrzęd nie przysposo bi mu życia wiecznego na tamtym świecie, a tym bardziej w pamięci potomnych8. Jednocześnie rytualizacja sposobów traktowania trupa jest niezbędna żywym: uporządkowane i myślowo przepracowane postępowanie wobec zmarłego stwa rza iluzję uporania się ze skandalem śmierci, złudzenie rozwiązania podsta wowego antropologicznego problemu: jak jest możliwe, że to, co żyło, stało się martwe. Obrzędy funeralne sytuują się więc na przecięciu interesów osób zmarłych i żywych. Są wpodobnym stopniu sprawą jednych i drugich. Zmarłym pomagają zadomowić się w pośmiertnej rzeczywistości. Żywym umożliwiają kontakt ze zmarłym, dają sposobność ekspresji swojego stosunku do śmierci, rozważenia (i „ugłaskania”) jej tajemnicy. Rytuały pogrzebowe oraz ich ślady (jak groby, cmen tarze, relikwie) spajają grupę, konstytuująjej trwałość i zapewniają ciągłość. Zmarli są jedynie „pretekstem do uroczystości, w których wspólnota utwierdza swą toż samość ijedność” 9. Pogrzeb jako wydarzenie ma w polskiej kulturze długą i szczególną historię oraz ustalony przebieg10. Z czasem doszło do wykształcenia kilku zestrukturyzowanych etapów ceremonii: ostatnie pożegnanie w domu zmarłego lub w domu pogrzebowym, eksportacja do świątyni (i wigilie), msza żałobna, procesja ze zmar łym na cmentarz, złożenie do grobu11. Pogrzeb ma swój rytm, swoje pieśni, mar sze żałobne, okrzyki, instrumenty, aktorów, statystów i widzów. Ma swoje tanecz ne kroki i skomplikowaną, tradycyjną choreografię. 5 Skrótem PW odsyłam do książki: B. L e ś m i a n , Poezje wybrane. Oprac. J. T r z n a d e l . Wrocław 1983. BN I 217. W artykule stosuję jeszcze następujące skroty: AM = Adam Mickiewicz wpoezjipolskiej iobcej. 1818-1855-1955. (Antologia). Oprac. J. S t a r n a w s k i . Wrocław 1961. - KW = S. W y s p i a ń s k i , Kazimierz Wielki. W: Dzieła zebrane. T. 11: Rapsody. - Hymny. - Wier sze. Oprac. L. P ł o s z e w s k i . Kraków 1961. - P = K. T e t m a j e r , Poezje. Warszawa 1980. - PMP = Poezja Młodej Polski. Wybór, wstęp, noty bibliograficzne M. J a s t r u n . Objaśnienia J. K a m i o n k o w a . Wrocław 1967. BN I 125. - UL = J. K a s p r o w i c z , Pisma zebrane. Wydanie krytyczne. T. 4: Utwory literackie. Cz. 4. Red. J. J. Szczepański, R. Loth. Oprac. R. L o t h . Kraków 1984. WW = A. L a n g e , Wiersze wybrane. Wybór, oprac. P. B u k o w i e c . Kraków 2003. Liczby po skrótach wskazują stronice. 6 Zob. T h o m a s , op. cit.,passim. 7 Takim celowym zaburzeniem rytuału jest współcześnie np. chowanie skazańców bez obrzę dów i nagrobka, co dawniej było również udziałem samobójców i prostytutek; w średniowieczu ko biety posądzone o cudzołóstwo układano w grobie twarzą do ziemi, uważano bowiem, że ta pozycja kieruje je do piekła i uniemożliwia zbawienie. 8 T h o m a s , op. cit., s. 117. 9 Ibidem, s. 109. 10 Zob. J. A. C h r o ś c i c k i , Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej. Warszawa 1974. 11 Ibidem, s. 42, 50. PO ŚLADACH KONDUKTU 95 Pogrzeb w literaturze Opis pogrzebu bohatera pojawia się już u Homera; motyw ten występuje na wazach greckich i w epice średniowiecznej, żyje w ikonografii chrześcijańskiej w przeniesieniu ciała Chrystusa po zdjęciu z krzyża i złożeniu do grobu12. Dalej - dalej - aż kiedy stoczyć się przyjdzie do grobu I czeluście zobaczym czarne, co czyha za drogą, Które aby p r ze s ad z ić L u dzkość nie zn ajd zie sposobu, Włócznią twego rumaka zeprzem, jak starą ostrogą...13 Bema pamięci żałobny rapsod, zacytowany tu we fragmencie, stanowi swego rodzaju wzorzec pogrzebu literackiego (nieodległy w czasie od Młodej Polski, będącej obiektem zainteresowania tej pracy). W tekście przywołane są różnorod ne z n a c z ą c e pogrzebu: orszak, gromnice, płaczki, conclamatio mortis, cze luść, gr (...truncated)