Garp Linyitleri İşletmesinde Bant Nakliyatı ve Karşılaşılan Müşküller

Garp Linyitleri İşletmesinde Bant Nakliyatı ve Karşılaşılan Müşküller Atilla TÜMAY(*) GARP LİNYİTLERİ İŞLETMESİ HAKKINDA KISA BİLGİ : letmesi 1938 yılında faaliyete geçip, 1966 yılında rezervin tükenmesi dolayısıyla tasfiye edilmiştir. Memleketimizin gün geçtikçe artan nüfusu ve yapılan sınaî hamleler, gerek halkın ve gerekse sa nayinin yakıt ihtiyacını da arttırmaktadır. Bunun ya nında ormanlarımızın korunması ve doğal gübrenin tarım alanında kullanılması yolunda Devlet Plânlama Teşkilâtının öngördüğü tedbirlerin uygulanması ne ticesi olarak, kömüre olan talep çok artmıştır. Kö mür üretiminin arttırılması, ormanlarımızın korun masını ve gübrenin tarım alanına aktarılmasını te min ettiği gibi, istihdam edilecek insan gücünün artması ve hammadde sarfiyatının çoğalması İle, memleket kalkınmasında olumlu bir etki yapmakta dır. Müessese bölgelerinde yapılan etüd, arama ve sondajlar neticesi; muhtemel, görünür ve çıkarılma ya hazır kömür rezervi, 1971 yılı sonu itibariyle 520.000.000 tondur. Bu miktarın, 8.547.000 tonu çı karılmaya hazır, 448.181.000 tonu görünür ve 64.234.000 tonu muhtemel rezervdir. Toplam rezer vin, 40.000.000 tonu Soma Bölgesinde 250.000.000 tenu Tunçbilek Bölgesinde, 230.000.000 tonu Seyitömer Bölgesindedir. Yurdumuzdaki en büyük linyit istihsalini, Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi gerçekleştirmekte dir, üretilen kömürler, Termik santrallara, Çimento ve Şeker fabrikalarına, Azot sanayiine, Silâhlı Kuv vetlere, Devlet Demir Yollarına ve halkın yakıt ihti yacına arzedilir. Yukarda zikredilen üretimi karşıla mak ve arttırmak için, Müessese, teknik olanakların ve malî imkânların müsaadesi nlsbetinde, en mo dern metod ve teçhizatı kullanmaktadır, örneğin : Yeraltı işletmeciliğinde, tel örgülü sun'î tavan kul lanmak suretiyle, kömür kaybının azaltılması; Açık İşletmede : 20 yd3, kepçe kapasiteli yürüyen dragline ve 65 tonluk toprak kamyonlarının kullanılması; yine Tunçbilek Bölgesinin yeraltı üretim ve verimliliğini arttırmak gayesiyle, bugünün en geliştirilmiş kömür kazı ve yükleme metodlarından biri olan, yürüyen tahkimat ve büyük kapasiteli kömür kesicilerinin çalıştırılması hususundaki etüd ve projeler bitiril miş olup, kısa bir sürede uygulanmasına başlana caktır. Başlangıçta Etibank'a bağlı olarak kurulan Mü essese, 1957 yılından itibaren Türkiye Kömür İşlet meleri Kurumu'na dahil olmuştur. Müessese, halen faal durumda bulunan üç iş letmeye sahiptir. Bu İşletmeler : 1939 yılında faali yete geçen Tunçbilek ve Soma İle 1960 yılında faa liyete geçen Seyltömer bölgesidir. Değlrmisaz Iş(*) Mad. Y. Müh. G.L.I. - TUNÇBİLEK Cilt : XI Sayı : 6 Müessesenin kuruluş yılı olan 1940 yılında an cak 191.838 ton olan yıllık tuvönan ve 149.256 ton olan satılabilir kömür üretimi, her yıl artarak, 1971 yılı sonu itibariyle 6.851.000 ton tuvönan ve 3.841.700 ton satılabilir kömür üretimine ulaşmıştır. BANT NAKLİYATI : Kapasitelerinin yüksek olması ve güzergâh me ylilerine kolaylıkla uymaları bakımından, iş şartla rının müsaadesi nisbetinde, bant nakliyatı diğer tip nakliye vasıtalarına tercih edilmektedir. Yerüstü bant tesisleri daha stabil şartlarda çalıştığından, ça lışma şartları bakımından daha çok problemli olan yeraltı işletmeciliği daha karakteristik bir durum arzeder. Yeraltı işletmeciliği, Soma ve Tunçbilek böl gelerinde mevcut olup, gerek imalât ve gerekse nak liyat yönünden daha karakteristik ve hacimli olan Tunçbilek Bölgesini ele alıp işletme metoduna kı saca göz atalım : Yeraltında tatbik edilen metod, dönümlü - göçertmeli uzun ayak metodu olup, damar iki dilim halinde çalışılır. Şartların elverdiği nisbetıe, 75 metrelik taban ayaklarla, 150 metre uzunlukta tavan ayaklar teşkil edilir. Taban ayaklar, tavan ayakları geriden takip eder. Tavan, taban arasında kalan kömür, taban ayaklardan, göçerime yapmak suretiyle alınır. Duruma göre, kömür patlayıcı mad de ile gevşetilmekte, martopikörlerle kazılmaktadır. Kazılan kömürler, ayak içinde çift zincirli konveyörlerle nakledilerek, taban yollarındaki, çift zincir li konveyörlere ve onları takiben bantlar vasıta sıyla ocak İçi kuyusuna dökülür. Kuyudan alınan kömür, 5 tonluk vagonetlerle, troley lokomotifi ile taşınarak ocak tumbasına dökülür. Tumbadan lâwara, kömürün nakli bantlı konveyörle yapılır. Pano ha119 zirliklari, azamî tonajı istihsale amade kılacak şekil de yapılır ve ömürleri 3 - 4 seneyi bulur. Panonun nakliyat yolu olarak kullanılan orta tabanın bir kıs mı, nakliyatın düzgün ve kolay olması gözönüne alınarak, taşta sürülür. Tavan ve taban ayakların tahkimatında, sürtünmeli etansonlar, yolların tahki minde ise I profil fljit demir bağlar kullanılır. Bant nakliyatından bütün bölgelerde faydalanıl maktadır. İstihsalde, hazırlık işlerinde, lavvar tesis lerinde ve kriblâj tesislerinde muhtelif kapasite ve uzunlukta bantlar çalışmaktadır. Açık işletmecilikte, gerek dekapajın ve gerekse istihsalin bant ile nakli üzerinde etüdler yapılmaktadır. Tunçbilek Bölgesinde, Lavvar tesislerinde 2450 metre, yeraltında 3070 metrelik bant tesisi halen çalışır vaziyettedir. Yeraltındaki bantların 2095 met resi istihsalde, 975 metresi ise hazırlık işlerinde çalışmaktadır. BANT ÜNİTELERİNİN ÖZELLİKLERİ : A) Tahrik sistemleri : Bantların tahrikinde 1450 ilâ 1750 dev/dakikalık alternatif akımla çalışan motorlar kullanılmaktadır. Bant nakliyatı için çok yüksek olan bu devir sayıları, redükte edilerek, tah rik kasnağı İstenilen sür'atte döndürülür. Transmis yonda, kayış kasnak tertibatı, şanzıman ve zincir veya sadece şanzıman kullanılır. Şanzımanların redükslyon oranları 1 :57 İlâ 1 :15 arasında değiş mektedir. Bu değiştirme oranları istenen gayeyi elde etmezse, araya kayış kasnak veya zincir ve dişli İlâve edilmektedir. Şanzıman çıkış milinden hareket, tahrik kasnağına intikal ettirilir. Tahrik kasnakları, lâstik kaplamalı olup çapları, 47 cm. ilâ 125 cm. arasında değişmektedir. Sarılma açısını arttırmak İçin, avara kasnak veya çift kasnak kullanılmakta dır. Kapasiteleri : Yeraltında kullanılan bantların kapasiteleri 200-400 ton/saat arasında değişmek tedir. Bu kapasite bazı lavvar bantlarında 500 ton /saate kadar çıkmaktadır. Hazırlık işlerinde ve ta ban yollarında kullanılan bantların kapasiteleri nisbeten düşük olup, birkaç ayağın istihsalini taşıyan bantlarda bu kapasite artmaktadır. B) Hızlar : Bantların hızları ile kapasiteleri arasında yakın bir bağıntı mevcut olduğundan, hız kapasiteye göre ayarlanmaktadır. Ancak yeraltındaki bantlarda, sür'ati belirli değerlerin üzerine çıkart mak, gerek bakım ve kontrol ve gerekse emniyet yönünden sakıncalı olduğundan, bu faktörü pek zor lama yönüne gidilemez. Yeraltında çalışmakta olan bantların hız değerleri 1 ilâ 2.7 metre/saniye ara sında değişmektedir. Kriblâj bantlarında bu hız 0,27 metre/saniye'ye kadar düşürülmektedir. Hız ayarla rı : Şanzıman, kayış kasnak, zincir ve dişli ile, bir de tahrik kasnağının çapını değiştirmek suretiyle yapılmaktadır. 120 C) Makara sistemleri : Değişik tip bantlar mevcut olduğundan, makara sistemleri biraz farklılık göstermektedir. Gen (...truncated)