İBN SÎNÂ'DA VARLIK KAVRAMININ KULLANIM ŞEKLİ VE ŞEHRİSTÂNÎ'NİN ELEŞTİRİLERİ

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2013, 28, 9-32 İbn Sînâ’da Varlık Kavramının Kullanım Şekli ve Şehristânî’nin Eleştirileri Ömer Ali YILDIRIM Arş. Gör. Dr., Şırnak Üniversitesi, #lahiyat Fakültesi, #slam Felsefesi İBN SÎNÂ’DA VARLIK KAVRAMININ KULLANIM ŞEKLİ VE ŞEHRİSTÂNÎ’NİN ELEŞTİRİLERİ Ömer Ali YILDIRIM* Öz #bn Sînâ felsefesi, #slam düşüncesi tarihi boyunca farklı değerlendirme ve eleştirilere tâbi tutulmuştur. Daha çok kelâmcı ve dinler tarihçisi kimliğiyle tanınan Şehristânî, #bn Sînâ’nın metafizik konularındaki görüşlerini eleştirmek için Musâra‘atü’l-felâsife adlı bir eser kaleme almıştır. Bu makale kapsamında onun adı geçen eserde #bn Sînâ’nın varlık kavramını kullanım tarzına yönelik dile getirdiği eleştirileri inceleyecek ve yapılan değerlendirmelerin arkasından, bu eleştirilerin isabetli ya da isabetsiz oldukları noktasında bir sonuca varmaya çalışacağız. ri Anahtar Kelimeler: Şehristânî, #bn Sînâ, varlık, zorunlu varlık, mümkün varlık, eleşti- *** Abstract Usage Style of Notion of Existence in Ibn Sīnā and Criticism of Shahristānī Ibn Sīnā’s philosophy has been exposed different assesment and criticism during the Islamic thought history. Shahristānī who known generally as a mutakallim and historian of religion wrote a book which called Musâra‘atü’l-felâsife in order to criticize metaphysical views of Ibn Sīnā’s. In this study, I will examine his criticism that took place in the mentioned book against Ibn Sīnā’s usage style of the notion of existence and behind the assesments we will try to reach a conclusion about these criticism whether accuracy or not. Key words: Shahristānī, Ibn Sīnā, existence, nessesary being, possible being, criticism * Arş. Gör. Dr., Şırnak Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Felsefesi. 9 İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2013, 28 Giriş Şehristânî, #bn Sînâ metafiziğini eleştirmek maksadıyla kaleme aldığı Musâra‘atü’l-felâsife’de #bn Sînâ’nın varlığı kavrayış tarzına karşı önemli eleştiriler ortaya koyar. Bilhassa varlık lafzının kullanımına odaklanan bu eleştiriler, ağırlıklı olarak eserin ikinci bölümünde işlenir. Kitabın bu bölümü üzerine bir makale yayınlayan Ömer Mahir Alper, önemli çalışmasında Şehristânî’nin eleştirilerini, #bn Sînâ’nın varlık tasnifini merkeze alarak incelemektedir.1 Biz, burada konuyu farklı bir yönden, #bn Sînâ’da varlık kavramının kapsam ve kullanım tarzını dikkate alarak inceleyeceğiz. Ömer Mahir Alper’in bahsedilen makalesinde de tespit ettiği üzere Şehristânî’nin bu mevzudaki temel iddiası #bn Sînâ’nın varlığı cins ya da cins hükmünde genel bir kavram olarak tasavvur ettiği savına dayanmaktadır.2 Şehristânî’nin bu iddiasının varlık kavramının kapsamı ve kullanım biçimiyle ilgili bir boyutu da vardır. Konuyla ilgili #bn Sînâ’nın eserlerinden alıntılar yapan Şehristânî’nin eleştirilerini burada üç kısımda inceleyebiliriz. A- İbn Sînâ’da Varlık Kavramının Müşekkek ya da Mutavatılığı Tartışması Şehristânî ilk eleştirisine konu hakkında #bn Sînâ’nın sözlerinde bulunduğunu iddia ettiği çelişkileri ortaya koymakla başlar. Onun #bn Sînâ’nın sözlerinde bulunduğunu iddia ettiği çelişki ve bu düzlemdeki tartışması, temelde varlık kavramının mutavatı ya da müşekkek olarak kullanılmasıyla ilgilidir. O, #bn Sînâ’nın zorunlu varlık hakkındaki şu iki önermesi arasında çelişki bulunduğunu söyler: Zorunlu varlık bazen zâtı ile bazen de zâtı dışındaki bir şeyle zorunlu olur. 1 2 10 Bkz., Ömer Mahir Alper, “Şehristânî’nin #bn Sînâ Eleştirisi: #bn Sînâ’nın Varlık Tasnifinde Çelişki Nerede?” Uluslararası !bn Sînâ Sempozyumu Bildiriler, (2008, !stanbul), Editörler: Mehmet Mazak, Nevzat Özkaya, (#stanbul: #stanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2008), s. 256-274. Bkz., Ömer Mahir Alper, “Şehristânî’nin #bn Sînâ Eleştirisi: #bn Sînâ’nın Varlık Tasnifinde Çelişki Nerede?”, s. 271. 2 Yıldırım, İbn Sînâ’da Varlık Kavramının Kullanım Şekli ve Şehristânî’nin Eleştirileri #ki zorunlu varlığın, varlığın zorunluluğunda, varlığın zorunluluğu her ikisini de cins ya da gereklilik [bakımından eşit] olarak kapsayacak şekilde, ortaklık etmeleri tutarlı olmaz.3 Şehristânî, bu iki önermenin birbirleriyle çeliştiğini iddia eder. #bn Sînâ birinci önermede zorunluluğu iki kısım için de genel anlamda kullanmıştır. Bundan dolayıdır ki daha sonra kısımlandırma yapılabilmiştir. Kısımlandırmanın yapılması varlığın zorunluluğunun genel olarak anlaşıldığını göstermektedir. #kinci önermede ise zorunluluk tek bir varlığa tahsis edilmeye çalışılmıştır. Bu önermeye göre varlığın zorunluluğu noktasında birbirine eşit olan iki zorunlu varlık bulunması mümkün değildir. Bir başka ifadeyle, birinci önermede zorunlu varlık, zatı ile zorunlu ve zatı dışındaki bir şeyle zorunlu olarak iki kısmı da eşit bir şekilde kapsamak üzere ikiye ayrılmasından hareketle ileri sürülebileceği üzere genel bir anlamda kullanılmıştır. #kinci önermedeyse “zorunlu varlık” kavramının genel bir kavram olamayacağı dolayısıyla da varlığın zorunluluğunda ortaklık eden iki zorunlu varlık düşünülemeyeceği ifade edilmektedir. Şehristânî bu iddiasını, #bn Sînâ’nın “Varlıktan (vücud) şüphe etmeyiz ve varlık ya zâtı ile zorunlu ya da zâtı ile mümkündür.” ifadesiyle pekiştirir. Ona göre, burada mümkün varlık zorunlu varlığa, O’nun birliğine ve kendinden başkasına muhtaç olmayan mutlak varlık olmasına zarar verecek şekilde varlıkta bir kısım olarak zikredilmiştir. Şöyle ki; bu kısımlandırma ancak varlığın varlık olmak bakımından (vücudiyye) her iki kısmı da yani zâtı ile zorunlu olanı ve zâtı ile mümkün olanı eşit olarak kapsaması durumunda yapılabilir. Genel bir anlamda kullanılmasından dolayı da varlık, cins ya da cins hükmündeki bir gereklilik olacaktır. Aynı şekilde zorunlu ya da mümkün kısımlarından birisi de ayrım ya da ayrım hükmünde olacaktır. Bu da zorunlu varlığın zâtının, cins ve fasıldan ya da cins ve fasıl hükmünde olan gerekliliklerden meydana gelen birleşik bir varlık olarak kavranmasını gerektirecektir.4 Şehristânî bu itirazına karşı, varlığın her iki kısmı eşit bir şekilde kapsayan mutavatı5 bir isim olarak değil de müşekkek6 bir isim olarak 3 4 5 Şehristânî, Musâra‘atü’l-felâsife, Struggling with the philosopher: A refutation of Avicenna’s metaphysics, translated by Wilferd Madelung, Toby Mayer, (Arapça aslıyla birlikte basım, atıflar eserin Arapça kısmınadır), (London: I.B.Tauris, 2001), s. 25. Şehristânî, Musâra‘a, s. 30-31. Krş., #bn Sînâ, Kitâbü’n-Necât, thk. Mâcit Fahri, (Beyrut: Dârü’lÂfâki’l-Cedîde, 1982), s. 271. Mutavâtı’; manası ve doğruluğu zihindeki fertlerinde ve dış dünyadaki fertlerinde eşit bir şekilde meydana gelen bütün(küllî)dür. Buna, zihindeki ve dış dünyada fertleri birbirlerini eşit bir şekilde kapsayan “insan” ve “güneş” lafızları örnek olarak verilebilir. Bkz., Seyid Şerif el-Cürcânî, Kitâbü’t-Ta‘rifât, (Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1980), s. 210. Gazzâlî, bu kavramın aralarında denklik ve ortaklık bulunan şeyler için kullanıldığını ifade eder. Buna göre iki 3 11 İstanbul Üniversitesi İlahiy (...truncated)