'Marco Polo'nun Gezileri

29 "MARCO POLO'NUN GEZiLERi" BiR UTOPYA OLARAK OKUNABiLiR Mi? XIII. yUzyIlm efsanevi taciri Venedikli Marco Polo, Dogu'nun uzak Ulkelerini kqfe ylklp Yillarca Kubilay'm Ulkesinde ve hiikiimdann korumasl altmda ya~adlktan sonra G1kesine d6ndiigiinde lOok uzaklardaki bu topraklar hakkmda saYlslz bilgi ve g6zlem sahibi olmu~tu. OldUgUnde ise ardmda seyahatnamesi kalml~tJ. Degi~ik iilkelerde degi~ik adlar verilen ve yUz klrktan lOok el yazmasl bulunan Polo' nun kitabmm uzun bir d6nem tartl~maslz etkinligi sOrdU. AnlattJklan 6zellikle Dogu'daki zengin topraklar, <;:in'in biiyUkliigU, gUcii ve y6netimiyle ilgili detayh bilgiler veriyordu. Marco Polo'nun rehber niteligi ta~lyan g6zlemlerini ba~ka bir yah~mada incelemi~tik.1 Bu yah~mada ise anlattlklan iitopya yazml ile birlikte ele ahnacaktJr. Utopyalar Uzerine Bir yazm tUrii olarak "Utopya" kavraml altmda kimi yah~malarm yapllmasl, Ingiltere'de Sir Thomas More'la birlikte kar~lmlza Ylkmaktadlr. More, "olmayan" kar~lhgl Grekye "ou" ile "yer" kar~lhgl "topos"u bir araya getirerek "utopia" kavramml olu~turmu~ ve dU~sel cumhuriyetine iltopya adml vermi~ti. Bu dU~sel cumhuriyetin belirIeyici bazl 6zellikleri yard!. Omegin, 6zel mUlkiyet yoktu ve egitim iicretsizdi. <;:ah~ma saatleri sllllrlandmiarak, gUnde alh saat olarak saptanml~h. Aynca, dii~Undeki cumhuriyetinde 6zel bir taklm elbiseler giyiliyor, tJbbi tedavi i~lemleri iicretsiz yaplhyor ve yemek 2 kamuya ait lokantalarda yeniliyordu XVI. yiizYII ingiliz toplumunda ('j Yard. Do~. Dr. i. O. Edebiyat Fakoltesi Sosyoloji BOlOmO, Ay~en Satlfoglu, "Marco Polo 'nun Dagu ile Hgili Goziemieri", to.B.F. Sosyoloji Dergisi, 3. Dizi·5. SaYI, istanbul, 2000. J.A. Cuddon, Dictionary of Litterary Terms alld Literary Theory, Penguin Books, 1992,8:1016-1019. 30 yoksulluga, uzun vah~ma saatlerine, hatta vocuklann vah~tlfllmasl benzeri olgulara slkltkla rastlandlgl du~unulUrse, titopya tilkesinde anlattlan hayatm bir vok avldan farkhhgmm oldugu kolayca anla~tllr. Utopya kavraml More tarafmdan ortaya konmu~ olsa da, Batl toplumlannm klilttirel birikimine baklldlgl zaman, 15l6'dan onceki kimi yapltlarda da zaman dan ve mekandan soyutlanml~ ideal toplum betimlemelerine rastlanmaktadlr. <;linkli, litopyalann ardmda yatan dli~lince, var olan dlizeni ele~tirmek ve degi~tirilmesi olanakslz bu dlizen kar~lsmda dli~e slgmmak olarak gozlikmektedir. DolaYlSlyla, litopya kavrammm tanllnmda altml vizmemiz gereken yon ozellikle ideal toplumun betimlenmesi hususudur. Bu avldan baklldlgl zaman More'un kitabmdan onceki bazl orneklerde de Utopyayl bulmamlz mlimktindlir. Ornegin Platon, Devlet adlt yapltmda, bir filozof krahn yonetiminde, ki~ileri tam anlamlyla erdemli kllacak bivimde idare edilen bir site kurulmasml Onerir. 0 hal de Platon'un Devlet'inde de ideal toplum kar~lmlza vlkmaktadlr. Bu noktada, litopyalann var olan ve ve~itli aksakhklara sahip olan toplumsal dlizen kar~lsmda ortaya vlkan "mutlu bir hayat" ozlemi ile birlikte ele altnmasmm gerekliligi ortaya vlkmaktadlr. DolaYlslyla litopyalarm kaynaklanna bazl eski yarattlt~ hikayelerini, Altm <;ag ve Arkadya Ulkesine dair hikayeleri de koyabiliriz. Bu hikayelerde zamantmlZa gore vok uzak bir gevmi§in umutsuz nostaljisini buluruz. Daha sonraki donemlerle alakah olarak da yukanda da sozu edilen Platon'un "Devlet"i ornek olarak gosterilebilir. 3 Goktiirk "jngiliz Yazmmda Ada Kavramz" ba§ltklt vah§masmda4, Batl toplumlarmda insanlann ylizYlllardan beri, mutluluk, dirIik duzenlik, oliimslizllik yonlindeki ozlemlerini vogunlukla uzak bir ada gorlinttisliyle birle§tirerek dile getirmeyi sevtiklerini anlatmaktadlr. ilkvagda rastladlglmlz "ozlenen mutluluk adasl" anlaYI~I, gervek dunya ile bir kar§ltltk sergilemektedir. Bu yontiyle bir "Ote dlinya" ogretisiyle kolayca bagda§abilmi~ ve ortavagda Hlristiyanhgm cennet iilklisli ile birIe§mi§tir. Cennet adalar, okyanuslann avlklarmda, otelerde bir yerlerdedir. Daha sonralan, yenivagda da More, Campanella, Bacon gibi dli§UnUrier ozlemini duyduklan ornek toplumu avlk denizler ortasmda birer dU§sel adada kurmu§lardlr. ilkvag dli§lincesinde ideal toplumun ya§andlgl dey masal adasl Atlantis, Atlantik okyanusunda yer almaktadlr. Platon'un, Kritias'ta anlattlgl Atlantis International Encyclopedia oflhe Social Sciences, C: 16, s: 267-269. Ak~it GOktUrk, /ngiliz Yazmmda Ada Kavraml, Adam Yaymlan, istanbul, 1982. 31 Adasl, Libya ile Kiil'iik Asya'nm toplammdan daha biiyiiktiir. Atlantislilerin bahl'eleri, orman Ian, goriilmedik bilinmedik yemi~leri ve I'il'ekleri vardlr. Hatta toprak yJlda iki urun verir. Atlas'm soyundan gelen Atlantis ulusu da Altm <;:ag insanlan gibi tannsal bir boll uk il'inde ya~arlar. Atlantis adasl, merkezinden dl~a dogru I'epel'evre til' slra dey kanalla, en dl~tan da yiiksek bir duvarla yevrilidir. Platon'un anlattlgl bu "mutluluk iilkesi"nde en ya~hlar kral olur ve kralhk her zaman 90cuklarm en biiyiigtine kahr. Burada varolan zenginlik, kendilerinden once hil'bir kral soyunda goriilmedigi gibi, kendilerinden sonra da kolay kolay goriilemeyecek kadar buyiiktiir. Ada lOok degerli madenlere ve filleri bile besleyecek otlaklara sahiptir. Aynca I'qit ge~it meyveler, yemi~ler, 0 zamanlar gtine~ goren bu kutsal adada goriilmemi~ giizellikte ve saYIslz denecek kadar bol olarak yeti~iyordu. Ada halkl, topraktan elde ettikleri biitiin bu zenginliklerle tapmaklar, saraylar, limanlar, gemi tezgahlan kurmu~tu.5 ilkl'agm mutluluk adasl i~te bu ozelliklere sahiptir. Yenil'ag'm tiriinti More'un iitopyasma geymeden once bir ornek de Ortal'ag'dan verilebilir: "St. . Brendan'm Yolculugu". Bu soylence Hlristiyan dininin cennet ogretisi ile halk hikayelerindeki mutlu ada anlayl~lmn birle~mesi ile ortaya 91kan iiriinlerden biridir 6 St. Brendan irlandah bir din adamldlr. Kitabmda yeryilzii cennetini aramak iyin yapml~ oldugu deniz yolculugunu anlalir. Eseri Latince kaleme ahnml~ltr. St. Brendan'm yolculuk sertivenleri, biitiin Avrupa dillerine I'evrilmi~ ve geni~ halk kitlelerince gerl'ek olarak benimsenmi~tir. Yolculuk azgm denizlerde yedi Yll siirer. Nice seriivenden sonra cennet ada bulunur. Adamn I'evresinde koyu bir karanhk vardlr. Bu koyu karanhk kahn bir duvar gibi adaYl orter. Ancak, bu ortuniin il'inde, siirekli giindiiz vardlr. Yerlerde degerli ta~lar, bir ovayt alabildigince dolduran elma agal'lan, yemye~il dtizliikler, e~siz giizellikte I'il'ekler bulunmaktadlr. Agal'lar hil'bir zaman yemi~siz, bitkiler hil'bir zaman I'il'eksiz kalmaz. "St. Brendan'm Yolculugu"nda anlatllan ada yiizytllar boyunca haritalarda gosterilmi~, 1526-1721 Yillan arasmda bir lOok sefer dUzenlenerek bulunmaya I'ah~tlml~ltr. Colomb bile gezi gUnlUklerinde bu adadan gerl'ekmi~ gibi soz etmi~tir.7 6 7 Platon, Kritias, Sosyal Yaymlar, istanbul, 2001, 5:20-22. G6ktiirk, a.g.e., s:22. Goktiirk, a.g.e., 5:23. 32 'Yeni\,ag'a gelindiginde ise kar~lmlza Thomas More \,Ikmaktadlr. "Otopya" yeni\,agm urunudur. Bu donemde ingiliz toplumunda hlzh degi~imler ya~anmaktadlr. Yeni Diinyanm bulunmasl nedeniyle ingiltere'nin konumu fa (...truncated)