Modernliğin Kaynakları: Rönesans Üzerine Bir Değerlendirme

45 MODERNLiGiN KAYNAKLARI: RONESANS UZERiNE BiR DEGERLENDiRME ismail Co~kun' Ronesans'a ili~kin literatiir, tarihi, sosyolojik aylklamalardan kiiltiir tarihine, estetik tartl~malardan sanat ve mimariye kadar biiyiik bir zenginlik gosterir. Ronesans, siirekli 9alI~Ilan, yeniden yazilan/iiretilen, sunulan, sablan, donem donem yeniden anlamlandlfllan/in~a edilen bir tarih alam olarak kar~lmlza Ylkar. Daha Ronesans doneminden ba~layan Ronesans'm tarihine ili~kin ilgi, 19. yiiZYl1da giiylti bir ~ekilde tekrar canlamr. Bu ilgi, 19. yiizyIl tarih yazlmmm ilgisi ile smlrh kalmaz, bir yandan resimden edebiyata yaygmhk kazamrken diger taraftan donemin dii~iiniir ve edebiyatplannm italya gezilerine kadar yanslr. Giiniimiize gelindiginde, bir buyuk asra l varan bir tarih dilimini kapsayan ve geni~ bir hacme ula~an bir tarih yazlmmm yanmda, kavramsalla~tlrma giri~imlerinden, biiyiik harf Rile bir R6nesans var mlydl yok muydu tartl~masI2na, Ronesans'm ne kadar italyan olup olmadlgmdan, italya 4 dl~lna yayilmasma3, ba~ka Ronesanslann varhgma degin uzanan geni~ bir tartl~malar/sorular yumagl ile kar~1 kar~IYaYlz. Konuya ili~kin edebiyatm devasa boyutlara ula~masl, ayilan tartl~malarm kazandlgl b0l:'ut, R6nesans'm tarihsel oneminin yamnda, modern d6nem Batl kimliginin/geIi~iminin izahl ve sunumu ile de i1gilidir. Modernligin kaynaklanna ve olu~um siirecine ili~kin tartl~malar, ba~langly noktasl olarak yaygm bir biyimde Ronesans donemini, cografyasml i~aretlemektedir. 19. asrm modern tarih yazlmmdan giiniimiiz sosyal bilimlerine, felsefe tarihlerinden sanat ve uygarhk tarihi 9ah~malarma kadar Doy. Dr., to. Edebiyat FakUltesi Sosyoloji BOltimii. Ronesans kelimesi, FranSlzca kullamma 1850'den itibaren girer: 1850-1860 arasmda ... bk. Lucien Febvre, Ronesans insam, imge Kitabevi, Ankara, 1995, s.14 Lucien Febvre, a.g.e., 1995 Peter Burke, Ronesans, Babil yaymlan, istanbul, 2000 Arnold Toynbee, Tarilt Bilinci, E Yaymlan I Bat~ Yaymlan, istanbul, 1975, c.2, 5.482 46 yaygm bir aylklama, bir siiylem, bir m~a olarak Riinesans, Modernligin ba~langlCma yerle~tirilmektedir. Bu yiindeki aylklamalann yaygmhgl bir yamyla bir geryeklige de i~aret ediyor. Geryekten de Riinesans, BatJ'da uzun siiren bir yagdan, karanhgm ve yoksullugun hiikiim siirdiigii, hastahk olarak algllanan bir yagdan, ortayagdan, ylkl~a ili~kin bir umudun, bir canlanmanm ya~andlgl yeni bir diinemdir. Riinesans'l modernligin ba~langlcma yerle~tiren aylklamalan destekleyen bir ba~ka geli~me ise bu diinemde geli~en kentsel canlanma, endiistriyel geli~me, siyasi ve dii~iinsel iiretimler, diizen ve siyaset araYI~lan, iktisadi hayata ili~kin yeni kurumla~ma biyim ve yiintemlerinin sonradan modernligin muhtevasmda yer alml~ olmasldlr. Oncii geli~me ve araYI~lara ve birkay aSlf siiren canhhk haline ragmen, 16. asnn ortalanna gelmeden Riinesans' m, Riinesans cografyasmm yakaladlgl canhhgl yitirme siirecine girdigi, biraz sonra da bir tiir yeniden feodalle~meyi ya~adlgl ve ta~rala~tlgl giiriiliir. Bu aSlr ba~langlcmda Riinesans nihayete ererken, italya cogratyasl, Hayh Seferleri sonrasmda yakaladlgl siyasi ve iktisadi canhhgl, iinciiliik mevkiini ve merkez olma hiiviyetini kaybeder. Bu anlamda Riinesans'm ve diinemin italya cogratyasmm, buradaki geli~melerin/araYI~lann modernligin ba~langlcma yerle~tirilmesi tartl~mah hale gelmektedir. Sorunun anla~Ilmasma ili~kin olarak diinemin tarihine, tarihsel ili~kilere odaklanma bu konuda ufuk aylCI olabilir. Bu yazlda biraz da bu yiinde bir tutumla Riinesans diineminin hangi tarihi ili~kiler iyinde ~ekillendigi, viicud buldugu, nasll muhtevalandlgl iizerine yogunla~acaglz. Tarif ve Diinem1endirme Riinesans'a ili~kin tarif, diinemlendirme ve aylklamalar hem uzun bir geymi~e sahip hem de de geni~ bir kiilliyat olu~turmaktadlr. Bununla birlikte Riinesans'a ili~kin aylklamalar iki ana diinem, iki ayn Riinesans anlaYI~1 yeryevesinde ele ahnabilir. ilki, 19. yiizyll tarih yazlclhgmm in~a ettigi Riinesans anlaYI~I, ikincisi ise 20. yiiZYIl tarih yazlmmm geli~tirdigi Riinesans aYlklamasl. Her iki diinemin Riinesans anlaYI~1 birbirinden farkh degerlendirmeler etrafmda ele almmaktadlr. 19. yiizyllm Riinesans anlaYI~I, daha ziyade Aydmlanmacl tarih giirii~lerinin tesiri a1tmda olu~mu~tur. Diinemin Riinesans anlayl~l dogrudan bir ortayag ele~tirisi ve kar~lthgl ekseninde geli~tirilmi~tir. 19. yiiZYIl Riinesans 47 anlaYI~1 bir yandan Aydmlanmanm al'tlgl tartl~ma ve yeni egilimlerle beslenirken, diger yandan 19. yiizytlda yakalanan ve sistemli bir diinya egemenligine donii~Wriilmek istenen Batl iistiinliigii ile de belirlenir. UstUnliigiin temellendirilmesi ve bir tarihi sUreI' olarak in~a edilmesi ihtiyaci donemin Ronesans anlaYI~mm bil'imlenmesinde belirleyici olmu~tur. Bu anlamda Michelet' ve Burckhardt'm6 eserleri, donemin Ronesans anlaYI~mm olu~masmda merkezi rol iistlenir. iki sava~ arasl donemden ba~layan ve ikinci sava~tan gUnUnUze dogru uzanan 20. yiizytl tarih yazlml ise 19. yiiZYII tarih yazlmmm ele~tirisiyle ve daha ku~ahcl, hatta daha nesnel, nesnel oldugu kadar tartl~ma dl~1 ve Ustli kalmaya ozen gosteren bir Ust dille belirlenir. Bu yiizYllda bir yandan 19. yiizytla ait Avrupa-merkezci perspektifler ve aydmianmaci dilden armmaya ili~kin tutum, diger yandan 20. yUzYII ili~kilerine uygun bir okuma bi~iminin in~asma yonelen arayl~ ve al'lklamalar yaygmhk kazamr. Bununla birlikte 19. yiizytl al'lklamalanndan bUtiinUyle vazgel'ildigini soylemek yanh~ olur. Bir vazgel'me tutumundan ziyade bir gozden gel'irme, yeni ko~ullara uyarlanma ameliyesinden soz edebiliriz. Bu anlamda, 20. yUZYl1 Bah tarih yazlmmm Ronesans'a ili~kin al'lklamalanm, ortal'ag ele~tirisinde somutla~an 19. yiiZY11 Ronesans anlaYI~mm Batl tarihini ele almadalal'lklamada yarattlgl sUreksizligi a~ma I'abasl olarak degerlendirebiliriz. ili~kin al'lklamalar da donemsel Ronesans anlayl~larmm geli~tirilmesine bagh olarak anlam geni~lemesine ve farkhla~masma ugraml~tlr. Ba~langlyta sadece "Avrupa kUltiiriinde Eskiyagm biyimsel ve ruhsal degerlerini yeniden ya~amaga yonelen harekete verilmi~ ad,,7landlrma iken, daha sonralan, 19. yiiZYllda, "Michelet ve Burckhardt'm etkisiyle daha geni~ bir tamml yaptlarak Ronesans' a ortayagm ilahiyatyl ve otoriter anlayl~ma kar~1 bir tepki, "insanm ve diinyanm ke~fi", hUr, tenkit~i ve dinden uzak bir bireyciligin ortaya ylkmasl"g anlamml kazandl. GUnUmUzde ise, 20. yiizytl tarih yazlmmm gosterdigi seyre bagh olarak "Ronesans kavraml daha da geni~lemi~, kliltlirel oldugu kadar siyasi, iktisadi, teknik ve dini bir Ronesans'tan soz edilmege,,9 ba~landlgl gibi, artlk Ronesans'm ortayag kar~lthgl ve italya merkezli tammlanmasl ve buradan ba~layarak bUWn Avrupa'ya yaytlmasl eksenindeki geleneksel aylklama biyimi terk edilmi~tir. Ronesans'm tarifine Michelet, RtJnesans, MEB, istanbul, 1948 J. Burckhardt, italya'da Ronesans KitltUrn, I-II, MEB, istanbul, 1957 Meydal! Larousse, "Ronesans", c.IO, s.710 Meydan Laroll.ue, "Ronesans", c.lO, 5.710 Meydan Larollsse, "Ronesans", c.lO, s.710 48 Ronesa (...truncated)