Kristof Kolomb'un Günlükleri

107 KRISTOF KOLOMB'UN GUNLUKLERi ismail Co.kun Kristof Kolomb, Seyir Defterleri: Ke.if Yolculuklarz GiinlUgu, Trc.: Sait Maden, <;:ekirdek Yaymlan, istanbul, 1999. Amerika'nm ke~fine ve Hindistan'a yiinelik Batl/Portekiz giri~imlerine yiinelik ilgimizin tarihi eski. ilk iirnekler 1517'de Yavuz Sultan Selim'e sunulan Piri Reis'in Haritasl l ile 1583'te yazJ!ml~ ve III. Murat'a sunulmu~ olan Tarih-i Hind-i Garbi'dir? imparatorluk ilgileridir bunlar. Sonrasmda giderek azalan ilgi. Batlhla~ma diinemi. Kolomb ve benzeri giri~imlerin/ke~if, sefer ve tecrUbelerinin besledigi ve giderek devasa bir edebiyat daman haline gelecek olan gezi/serglize~t/ada edebiyatmm TUrk edebiyatma serpintileri. 1970'lerde Cengiz Orhonlu'nun imparatorlugun gUney siyasetine odaklanan ornek ve McU 9ah~masl, Habe. EyaletiJ ve talebesi Salih Ozbaran'm ilk donem 9ah~malan. Ve 1992 tarihi ile birlikte, Ke~fin ve iber Yanmadasmdan Yahudilerin tasfiye ve Osmanh cografYasma iskan edilmelerine ili~kin 500. YII kutlamalanyla ortaya 91kan nqriyat. Ke~if slirecine ve sonu91anna odaklanan tercUme eserlerin yanmda sosyolojimizin konuya ilgisi: Bu donemde terclime edilen iki metin onemli. ilk metin, Kristof Kolomb, Seyir Defterleri, Ke.if Yolculuklarz Giinliigu.5 Kitabm tercUmesini, bir ~airin, Pirj Reis'in Haritasl ilk ilgili olarak bkz. Ekmeleddin ihsanogJu (cd.), Osmanlt Devleti ve Medeniyeti Tarihi, c.I1, islam Tarih, Sanat ve KOltiir AHl~tlrma Merkezi (IRCICA), istanbul, 1998, s.272 vdd.; Piri Rcis, haritasl, eseri ve Osmanh imparatorlugu'nun Porkekiz giri~imlerine ve Hindistan'a yClnclik ilgisi i9in bkz. Niyazi Berkes, Tiirkiye iktisat Tarihi, II, Gen;ek Yaymevi, 2. baskt, istanbul, 1973, s. 42-45; 52; 71 Bkz. Niyazi Berkes, a.g.e., istanbul, 1973, 5.71. Berkes, Tarih-i Hind-i Garbi' nin yazma nushasmm kenarlanna almml$ notlarda Hindistan'a yOnelik Portekiz giri~imlerine, bun un sonuclanna ve Osmanl! Devleti'nin bu konuda ne yapmasl gerektigine i1i$kin aClklamalan icerdigini belirtir. Eserle ilgili olarak aynca bkz. E. ihsanoglll (ed), a.g.C., s.273 ve 412. Cengiz Orhonlu, Osmanli imparator/ugu 'nun Guney Siyasefi, Habe~ Eyalefi, to. Edebiyat Fakilltesi, istanbul 1974 Recep Ertiirk-Hayati Tofekcioglu, (ed.), 500. Yllmd~ Amerika, Baglam Yaymlan, istanbul, 1994 Kristof Kolomb, Seyir Defterleri, Ke~if Yolculuklart Giinliigii, Trc.: Sait Maden <;::ekirdek yaymlan, istanbul, 1999 108 Sait Maden'in ~iirin iklimlerinilseriivenini ke~fe I'lkan yolculuguna borl'luyuz. ikinci metin ise, yine ilk donem tamkhklann onemli ismi Bartolome de Las Casas'm kitabl.' Bir ba~ka vesile ile deginme flrsatl bulmak umuduyla Casas metnini bir kenara blrakJp, KristofKolomb'un Seyir DefterlerCne doniiyoruz. 6 Seyir Defter/eri, Batl/ispanyol giri~iminin kaynaklan, ozellikleri konusunda bizi bilgilendirdigi gibi Hindistan yolunda kar~t!a~t!an Yeni Diinya halklanna ili~kin ilk bilgileri de bize sunmakta. Eser, iki farkh uygarhgm/toplulugun kar~lla~masmm, birbirlerine kar~1 geli~tirdikleri ilk algllamalar ve takmdlklan tutumlann, yerli halklann ya~ayl~ ozelliklerinin ve ispanyollann amal' ve davram~lannm ilk elden sergilemesi baklmmdan onemli gozlemleri il'ermektedir. Nasll adlandmrsak adlandlrahm, ister kapitalizm diyelim ister modernlik, bu olu~umun kokeninde yatan siirel'ler sistemin geli~imini biiyiik oll'iide belirlemi~tir. Kapitalizmin kazandlgl ozellikler koken sorunundan baglmslz olarak kavranamaz. Kolomb'un giinii giiniine aldlgl notlardan olu~an Seyir Defter/eri, il'erdigi zengin gozlemlerle kapitalizmin kokenindeki siire~leri anlamaya imkan veren ozellikler gostermektedir. istanbul'un fethi ile birlikte gUy ili~kilerinde yeni bir denge olu~maktadlr. Bu yeni denge Hal'h Seferleri sonrasmda Akdeniz'de yakalanml~ olan Batl/Ronesans italyasl'nm iistiinliigiinii geri I'ekilmeye zorlamaktadlr. F. Braudel, istanbul'un fethini Hal'h Seferlerine islamiyet'in verdigi muazzam bir kar~lhk olarak degerlendirir. 8 Akdeniz artlk Osmanlldlr. Dogu ticaretinin ana eksenlerini denetim altma alan Osmanh giicii, Batl'da yeni araYI~lara yol al'ar. Akdeniz'in diger ucunda bir ba~ka geli~me ya~anmaktadlr. Kastilya kralhgmm Endiiliis'e kar~1 yiiriittiigii yeniden fetih biitiin hlzl ile sUrmektedir. Ke~fin gerl'ekle~tigi tarih aym zamanda iber yanmadasmda MUsliimanlarm son siyasi merkezi olan Glrnata'nm da dU~tiigii tarihtir. Kolomb, tasansml, Kastilya Kralma sunar. "Magribliler"e kar~1 muzaffer olmu~ Katolik din in in mUdafii Kastilya krahna. Tasan hep batlya gidilerek doguya, baharat ve altma, zenginlige ula~ma hedefi ile smlrll degildir. Esas tasan KudUs'Un kurtanlmasl, Hlristiyanhgm yaYllmasl ve yUceitilmesidir 9 iktisadi saiklerle ideolojik ve siyasi kaygllar il'il'edir. Kastilya kralm1l1 ba~ansl, yeni ve gUl'lenmekte olan bu merkezi, giri~ime destek verecek Ulke haline getirmi~ti. Ostelik hemen yam Bkz. Said Maden'in, Sunu$ yazisl Bartolome de Las Casas, Klzllderililer NasI! rok edildi?, ~ule Yaymlan, istanbul, 1997 F. Braude!'in bu degerlendirmesi iyin bkz., F. Braudel (Braudel. Coarelli ve Aymard), Akdeniz, Mckall ve Taril!, Metis Yaymlan, istanbul, 1990,-5.110 Kolomb gOniOklerinde, "Bu giri~imin ilk amael ve ilkesi ~udur: her Hirla giri$im Hlfistiyanhk dininin yUceimesine ve yaygml~masma katklda bulunmahdlf" diyecektir, Seyir Defterlai, s.83, aynca, 5.227 109 ba~mda yeni yol ve altm araYl~lannda ilerlemekte olan Portekiz tecrlibesi Konu konu~ulmakta ve araYl~lar vardlr, geli~me de kat edilrnektedir. ya~anmaktadlr. Kristof Kolomb. italyan. CenovaiI. Denizci, korsan ve tacir. Tutkuyla bagh oldugu denizi ve dlinyaYl tamyor. DlinyaYl, bilinen dlinyaYl Akdeniz'i ve Akdeniz'in Dogu'sunu, Yakm ve Uzak Doguyu. Hayh Seferleri sonrasmda Yakm Dogu ile kuru Ian ili~kiler, Kolornb'un cografyasml binbir tlirlli bilgi ile beslemi~ti. Bilgi ve zenginlikle. Tasan hedefleri ile oldugu kadar cesareti ile de bliyliktli. Kolomb bliylik bir cesaretle "karanhklar denizi"ne yani okyanusa, gidilip de gelinrneyen karanhk denize kendisini atar. IO Kolomb giri~iminin bilincindedir. Konu lizerinde yokya kafa yorrnu~, kendisinden onceki kaynaklan didik didik etmi~tir: YeryUzUnOn, karalarm, suyun kUresei oldugunu hep okurnu~umdur." Plin suiaria karalarm birlikte hir kiire olu~turduklaflnI yazar. Bu Okyanus denizinin en bUyUk su kitlesi oldugunu dU~Unlir; goge donUk durumdadtf hep, altmda yer vardlf ve ona destek olur, Hindistan cevizinin kahn dl~ dokusuyla i~i gibi birbirine karJ~ml~lardlr. Ortayag tarihinin hoeasl Yarat1h~'tan s6z ederken sui ann yok bol olmadlgml belirtir, yaratlh~ sirasmda hOtUn yeryOzUnU ortseler de - sis gihi, bugu gibiydiler 0 zamanlar- yogunla~lp bir araya gelince yok az yer kapladdar der. San Nicolas da bu dO.'?Uncededir. 12 Kolomb tasanSInI klskananlara ve kar~l ylkanlara kar~l savunurken Batl gelenegindeki bu yondeki giri~imlere atIfta bulunur: o kimselere, yerylizUnUn bOtOn bOyOk hOkOmdarlarmm, Onlerine daha yok Un katmak iyin giri~tikleri olaylardan, ornegin Hz. Siileyman'm KudOs'ten ta Dogu'nun en ucundaki Sopota* dagma (bugOn Hi (...truncated)