Silahlar ve Avrupa Sömürgeciliği

117 SiLAHLAR ve A VRUP A SOMURGECiLiGi Yiicel BlIlut Carlo M. Cipolla, Silahlar ve Avrupa Somiirgeciligi, Trc.: Ta~klll Temiz, (istanbul: Yoneli~ Yay., \998), 109 s. Yirl1linci yiizylida iktisat tarihinin en dikkat yekici sil1lalarllldan biri alan Carlo M. Cipolla (1922-2000), TUrkye'de, Diinya Niifusunun iktisat Tarihi. Trc.: M. S. Gezgin, (istanbul: Otaken Yay., 1980), Be,inci Yiizyzldan Onyedinci Yiizyzla Akdeniz DiinyaslI1zla Para. Firatlar ve Medeniyet, Trc.: Ali ihsan Karacan, (istanbul: Baglam Yay.,1993), Ne,eli Oykiiler, Trc.: Tulin Altlllova, (istanbul: Tarih Vakfl Yurt Yay., 2. Baskl, 2000), Zaman Makinesi: Saat ve Top/um, Trc.: TUlin Altlllova, (istanbul: Kitap Yay., 2002), Fatihler, Korsanlar ve Tiiccarlar: ispanya Giill1ii,iiniin Efsanevi Oykiisii, Trc.: TUlin Altlllova, (istanbul: Tarih Vakfl YlIIt Yay., 2003) ve Silahlar ve Avrupa Somiirgeciligi. Trc.: Ta~klll Temiz, (istanbul: Yoneli~ Yay., 1998) ba~hkh kitaplart ile tan IIll1laktad Ir. Cipolla'nm yah~l1lalannlll, bUylik OlyUde, endUstri devriminin oncesinde Avrupa kltaSll1l11 ye~itli yonleriyle incelenmesine yonelik oldugunu soylemek. samrtl1l, fazla iddiah olmaz. Silahlar ve Avrupa Somiirgeciligi de, bu uzun tarihin, onel1lli bir safhasl hakkmdadlr. Cipolla, bu ,ah~maslllda, si:imiirgecilik faaliyetleri i:incesi ve esnaslI1da denizcilik, silah yapll1ll ve gemi yap lin teknikleri alanlarllldaki Avrupa devletlerinin durul1lunu ve faaliyetlerini irdelemektedir. Kitap, "Guns and Sails" ve "Clocks and Culture" ba~hkh iki denel1leyi i<;eren European Culture and Overseas Expansion (Pelican Books. 1970) ba~1tkh eserin "Guns and Sails" ba~hk1t bi:iliil1lUniin Tiirkye terciimesidir. Bir "Giri~" b6WmUnii "Avrupa Manzarasl" ve "Silahlar ve Deniza~tr1 Yolculuklar" ba~!tklt iki ana bi:i1ii11l takip eder. Eser, "Son Si:iz" bi:iIiiI1lUyle nihayete erer. 118 Cipolla'nlll eseri, ,ah~masmlll odaklandlgl konuyla yakmdan alakah ye hatta belirleyici bir olaYl tespit eden bir ctimle ile ba~hyor: "Ttirkler 28 Mayls 1453'de Konstantinople'ye girdiler" [so 7]. I-Iayh seferlerinin klsa stireli ba~arllarl dl~mda, Orta yaglar boyullca kiitii bir durumda olan Ayrupa i~in, istanbul' un fethini mtiteakip geli~en olaylar, iyice yahim bir hal ah11l~tl. Papa II. Pius'un, iyi gidcn bir §eylerin oldugu konusunda "kendimi ikna ctmcktc.zorluk yekiY0nIm" diye yazdlgl bir oltamda, ani yc bcklcnmedik bir olay gerycklc§ti. Ayrupahlar, MtislUman/TUrk birliginin arkasmdan dola§mak suretiyle okyanuslarda hem kendilerinin, hem de rakiplerinin kaderini kaYltlayacak iinemli ba§a!'I1ara ula~tIlar. Cipolla, Ayrupa'nm okyanusu ke§fetmesi ye bununla birlikte geryekle§tirdigi yayIlmasml, dogrudan dogruya Baharat Yolu'nun kontrolUnU ellerine geyirmi~ bultman Tlirklerin ilerlemesine baglayan yakla§lma itibar etmemektedir. Ancak, bu yakla§lmm da dogru yanlarlnm bulundugunu dU§Unmektedir: "Ayrupa'nm Baharat yollarlna ye Batl Afrika sahillerine dogrudan ula§mak iyin gosterdigi ,abayl, Ayrupa'nm ekonomik yayllmaclhgl ile kendi lizerinde hissettigi askeri ye siyasi blok arasmdaki gerilimin bir boyutu olarak algIlamak olaya bakI§ ayIiarmdan biridir." [so 10]. Ancak yazar, bu gerilimin gUcUnti onemsemeksizin, Ayrupa'YI harekete geyiren ye ba§arlyla neticelenen bir eylemi dogllltan dlirtlinUn "MUsliiman blokun etrafll1dan dolanmaya ye Baharat Adalarlna gitmeye duyulan ihtiyay" oldugUllU ye bu ihtiyacm kendini on ti9lincU ve on dordlincli yUzyIlda dcyamh surette hissettirdigini beliltmektedir. Ancak, Cipolla'ya gore, bu gUdlinUn tatmin edilmesi iyin gerekli "araylar" henUz 0 deyirde mevcut degildi. "13. ye 14. yUzyIl AyrupalIiarlnlll ba§arlslz oldugu yerlerde ni,in Riinesans AYrupasl ba~anYI yakalayabilmi~ti? 15. yuzyIlIll bitiminden sonra ni,in Ayrupaillar sadcce uzak Baharat Adalarma giden yollan kcndi lehlerine ycyirmekle kalmaml§, aynca tUm onemli deniz yollannm kontrliinti de ele ge,irmi~ deniza§1rI bir imparator/uk kllrabilmi~lerdi? Ayrupahlan korkak bir saYllnma durllmundan, atllgan ye saldlrgan bir yayIlmaclhk gibi etkili ye ani bir degi§ime gotiiren neydi? Niyin 'Vasco da Gama t;;agl' oltaya ylkml§lI?" [s. 10] gibi somlar, eserin ceyabllll aradlgl temel sorunlar olarak goziikmektedir. Kilabm "Ayrupa Manzarasl" ba§hkh birinci boliil11U, on dordUncli ylizYllm ba~langlcmdan ba§layarak on yedinci yiizylla dek, AvrupalIlarm sava~ teknolojisindeki dllrumlannlll bir tasvirini yapmaktadlr. Top dokiim teknolojisi, silah yapll11 sanayisinde kullalllian madenler ye ispanya, l-lollanda, ingiltere, 119 Almanya, Fransa gibi U1kelcrin degerlendinneler yapllmaktadlr. bu alanlardaki durumlan hakklllda Bilylik ordulara ve donanmalara sahip bilylik ulus devletlerin te~ekkiilU ve bunlann somUrgeei yaYllmaelltklan, biltOn zamanlar i9in talep duyulan bir iiriin olan silahlara olan ihtiyael yok daha fazla artlrml~tl. Avrupa devletleri, bll siireyte, hem kendi ihtiyaylanm kar~t1ayabilmek iyin liretim yapmaktaydtlar, hem de ba~ka iilkelere ozellikle top ihraeatl yapmak suretiyle ticari kar kazanmaktaydllar. Topa ili~kin talepleri, on altmel yiizytlm ba~lanna kadar, biiylik olyiide italyanlar kar~t1amaktaydl. Onemli bir ktsmllll da, Flamanlar ve Almanlar kar~t1lyorlardl. Bu doncmde, ozellikle, Portekiz top liretieileri ve tticearlan iyin karlt bir pazar olmll~tu. POItekiz, silah Uretiminde, bilyiik olyiide dl~a baglmlt kaldl. Ba~langlyta kendi ihtiyac!l1l kar~t1ayabilecek durumda olan, fakat deniza~tr1 yaYllmaelltk sebebiyle silah ihtiyacml dl~andan kar~t1amak zorunda kalan ispanya da, Portekiz gibi, gerek Amerikalardaki ve gerekse de Uzak Dogu'daki somiirgeei yaYllmadan e1de cttikleri kazanylan illke iyinde tlltamanll~lardl. Silah teknolojisinin geli~tirilmesi iyin yogun yaba hareayan ve glivenilir kaynaklara gore pek yok yabancl silah yaplmclsll1l istihdam eden ingiltere, sahip oldllgu zengin demir yataklannm bir sonueu olarak demir diikiim silahlan iiretmi~lerdi. Bronz silahlann biryok ayldan demir dokiim silahlanna iistOnliik saglaml~ oimasllla ragmen, ingilizler, i~lerini gorebilecek evsafta fakat daha az maliyetli demir dokum silahlanm tereih etmi~lerdi. Boyleliklc, dl~a baglmlt olmaktan kUltulduklan gibi, iilkenin zenginliginin de iilke iyinde kalmaslI1l saglaml~lardl. Klta Avrupasmdaki geli~melerin en hlzh katalizorli olan Hollanda, gerek ispanyollar ile aralarmda siirmekte olan sava~larda kullal1lll11ak iizere OISUIl, gerekse de meveut bliyiik donanmalan ve deniza~tr1 yaYllmalan iyin olsun siirekli olarak a1tan l11iktarda tapa ihtiyay duymaktaydtlar. Hlzla artan zenginlikleri de, bll ihtiyaylan etkin bir talebe donU~tiirmii~tli. Hollandaltlar, silah ihtiyaylanl1l ba~lallglyta bilyiik olyiide ingilizlerden kar~lladl. Daha sonra da, kelldi yerel top endlistrisi kurma yolunda yatlnmlar geryekle~tirdiler ve bir and a pek yok bolgede silah fabrikalan goriilmeye ba~landl. Hollandahlar, bronz silah Uretimini, kendi iilkelerinde, ellerinde tutuyorlardl ve demir silahlann diikiimiinii ise demir eevherinin ve d6kiimiine miisait oldugu yurt dl~lI1da gerl'ekle~tiriyorlardl (...truncated)