NERGİSİ'NİN HOROSNAMESİ

---,A~.:..!.U",-,~T.!!.Ur!..!ki~·y!.!!a~tA~ra!2stJ~r~m~a~la~n~E~D!!iS~ti~tU~sU~D~er~g~is~iS~a:!..1Y~1~13:....::E~rz~u~ru~m~19~9:.!.9 ---=-243- NERGiSi'NiN HOROSNAMESi Dr. Siileyman (::ALDAK* rgisi'nin Horosname adh hikiiyesinin, diger hikiiyelerinden ayn larak ele almmasl gerekir. Her ~eyden 6nce bu hikiiye bir fabldir. Horosname ~ark edebiyatlarmda k6k1il bir gelenegi olan hayvan hikiiyeleri arasmda en ~ok tallman tilki ile horoz masahdu. ~ark toplumlarmda ~ok iyi bilinen bu masah Nergisi 0 giizel iislubuyla yeniden kaleme alml~trr. tr~ varaktan olu~an bu mensur hikiiye el yazma bir mecmu'anm i~inde bulunmaktadu. 1 Hlkiiyenin b~mda "Nergisi-zade Merhfun'un Horosnamesi'diir." kaydl bulunmaktadu. Nergisi ve eserleri hakkmda bilgi veren eski kaynaklardan hi~ biri bu hikiiyeden bahsetmez. Ancak son d6neme ait bazl kaynaklarda bu eserden soz edildigini gormekteyiz. 2 Bu hikiiyenin ne zaman kaleme ahndlgl bilinmedigi gibi, Nergisi'ye ait oldugu hususunda b~mdaki kaylttan b~ka bir ipucu da bulunmamaktadu. Basit bir rik'a kumaslyla istinsah edilen bu hikiiyenin ba~ka bir nilshasma da rastlanamad!. Ancak hikiiyede kullamlan dil, ard arda getirilen vasfi terkipler, bilinmeyen veya me~hur olmayan anlamlanyla kullarnlan kelimeler, agdah ve siislO terkiplerle olu~turu1an yeni imajlar, te~bih, istiare, mecaz ve telmihlerle elde edilen ince manalar baklmmdan Nihiilistiin'm iislubuna ~ok benzmektedir. Soz ge1i~i "... yemIn il yesara tahrIk-i dUm-i hile vU tal}lib-i had~a-i fuib iderek... ", "Gfi~-I horosl mesdUd-1 penbe-i tegafill g6rUp... bu m~addemat-I bapla ile gerden-i horos-I dUr-I-endr~-i d~ayJ1}-~inasl agii~-I dehen-i hamyiize-ke~ He mu'iin~a ve gelii-YI zemzeme-perdiiz-I dil}-I ho~-aviizl sifte-i dendiin-I hus u iiz itmek fikrinde old!.", ... paY-I fum-ml beste-i dam-I tezvIr eylemek..." ibarelerindeki, 6zellikle soyut kavramlarla somut varlIklar arasmda dil~OnillmO~ benzerlikler iizerine kurulan terkipler Nergisi'nin iislubunu hatulatmaktadu. Hikiiyenin ba~mdaki kaylt ile birlikte iislubundaki bu benzerligi de gordilkten soma hikiiyenin Nergisi'ye ait oldugundan ~ilphemiz kalmad!. Ancak bilinen eski bir hikiiye oldugundan, metnin sadece orij~a1 hikiiyeleri ihtiva eden Nihiilistiin'a dahil edilmedigini tahmin ediyoruz. fl, fl ••• • inllnfi Univ. Farsya Okutmam 1 Hikfiyenin i~inde bulundugu mecmu'a iyin bkz. Ali Emiri E£ (Millet Ktb.) Manzum Eserler Klsml, 573, yk.44b-47a. Horosname'den yapllan almtllann yaprak numaralan metin i~inde verilmi~tir. 2 O.F.Akiin, Nergisi mad. islam Ansiklopedisi C.9,ISt.l993, s.1997; HOseyin Ayan, H. Bilen Durmaoglu, GonOl Ayan, N.ziya BaklrclOglu, Bfiyfik TUrk Klasikleri, C.5, 15t.l987, 5.346. ~S:..:'C~a:.:;ld~a~k~:N"-=er'-lig~is:...i'n~i~n~H""o"-,ro""s""na",,m~e.,.s:...i --"-244- Hikayede, her top]umda bulunan, ba~kalarml aldatmakla hayatlarml stirdtiren kurnaz tiplerin, ~ogu zaman kazd1klan kuyuya sonunda kendilerinin d1i~ecegi temaSI i~lenir. BakI~ A~ISI: Hikaye III. tekil ~ahiS anlatlclmn dilinden, yani hakim bak1~ a~lsmdan kaleme almml~trr. Masallarm anlatlmmda genellikle bu bakl~ a~ISI tercih edilir. Bir hayvan masah olan Horosname'nin III.tekil ~ahsm agzmdan aktarIlmasl bu eski gelenegin bir devaml gibidir. HayvanJarl konu~turrnak, onlarm duygularml dile getirmek ve davranl~lannm altmda yatan asIl maksatlan okuyucuya gostermek artlk yazara dti~mektedir. Dolaylslyla anlatlci kendisini aleni olarak belli eder ve eserinin yanl b~mda durup okuyucuya rehberlik eder. Biz bu hikayede horozu, tilkiyi ve olaym ge~tigi zaman ve mekanl, vakanm ki~ileri arasmda cereyan eden konu~maYI, kIsacasl olayla ilgili her ~eyi anlatlcmm dilinden ogrenmekteyiz. Nergisi hemen hemen btiti.in hikayelerinde oldugu gibi, bu masalmda da birinci kahraman durumunda olan horozun dl~ yaplsl ile i~ yaplsml tamtan bir giri~ ile olayl anlatmaya b~lar. Horoz bir sabah namazl vakti bir agacm tizerine ~lkml~, 0 glizel ve gill sesiyle ~tmektedir. Bu esnada kurnaz ve a~ g~zlli tilki yaltaklanarak horoza yakla~maya ~ah~rr. Horoza bir bir oVgiller yagdrrarak, hayvanlarm sultanmm ~Ikardlgl, blitlin hayvanlarm bundan boyle karde~~e ve dost~a ya~amalarml emr eden fermanm mujdesini vermek i~in geldigini soyler. Bu bahane ile horoza yakla~mak ister; uyanIk horoz tilkinin maksadml anlar ve bu mtijdeye yok sevindigini, ancak bir hayvanm kendilerine dogru gelmekte oldugunu soyler. Horozun tarifine gore gelen hayvan kopektir. Durumun vehametini anlayan tilki, kaYlP saklanacak bir yer var ml, diye tela~a kapIlrr. Horoz, hani btiti.in hayvanlar karde~ idi, bu tela~a sebeb nedir? diye sorunca, tilki, bu hain hayvan sultanm fermanml duymaml~ olabilir, her ihtimale kar~l ka~mak en dogrusudur, der. Tilki ka~maya firsat bulamadan kopege yakalanrr. Yazar tilkinin ba~kasl i~in kazdlgl kuyuya kendisinin dli~erek cezasml buldugunu belirterek hikayeyi bitirir. Nergisi, vakaYI tabii ve mantlkh bir yeryeve iyerisinde, okuyucunun merakml ve bedii heyecanml uyamk tutacak bir tarzda takdim etmektedir. Olay anlatIlrrken, dogrudan dogruya olmasa da, ukuyucuya bir taklm mesajlar verilmek istendigi gorulmektedir. Yazar bazl cUmlelerle toplumda b~ gosteren bazl problemlere gondermede bulunur. soz. geli~i , horozun yanma yaltaklanarak yakla~mak isteyen tilkinin bu tavrml "yemIn li yesara tahrIk-i dlim-i hrle vii tal}l1b-i hada1}a-i [fib iderek resm tl rab-l 'adet-perestarl-l tabasbus-pI~e-i zamane gibi..." (yk.45a) ibaresiyle toplumda yagclhk yaparak menfaat temin etmek isteyen insanlarm davram~ma benzeterek bu i~timai hastahga dikkat ~eker. Olaym Ki~i1eri: Olaym ba~ kahramam durumunda olan horoz akIlh, tedbirli, gUn gormtl~, toplum i~in maddi ve manevi faydasl bulunan bir takIm glizel hasletlere sahip olgun insan tipini temsil etmektedir. Yazar, horozun tavus ytirliyii~lii, yigit endamh, --,A~.:.!<Q~.T.!.CU!!.!r..!!:ki!..I·y~atw:A~r~asiU.tI!:..rm~ali=:ar:..:.I~E~nS!.litiwtU:!l!Sl!.U~D~er~gJ~·si!..,l,S~a~YI~1~3....!Ei<!.r.!:!zu~r~um~1~99~9~ --=-245- zamanla kainat aynasmda alemin ge~itli hallerini gormii~ ger;irmi~, diinyaYl ve dunyanm hadiselerini defalarca tecriibe etmi~ kamil, rind-me~reb, zeki ve uyanlk biri oldugunu ifade eder. (yk.44b). Tilki ise stirekli ba~kalarma yaranmaya 9ah~arak menfaat te'min eden kurnazhglyla b~kalarml aldatarak giintinU gUn etmeye 9ah~an insan tipini temsil etmektedir. Nergisi, tilkiyi a9 gOzlU, tamahkar, sablfslz karaktersiz, al9ak, iki yUzIU, kaltaban, yahudi gibi yagcI, mecusi mezhepli, du§tincesi hep hile ve dtizen olan biri olarak tamtrr. (yk.45a) Olaya sonradan katI1an ve r;ok klsa bir sure sahnede boy gosterip vakaYI bir sonuca baglayan ti9tincil ki~i ise kopektir. Av maksadlyla egitilmi~ olan bu tazi efendilerinin her emrini yerine getirmeye ~artlanml~ aClma hissinden yoksun kapl kullarml temsil etmektedir. Toplumda slk sik rastlanan bu tipler iyiye de kotiiye de kullamlabilecek bir yaplya sahiptirler. Yazar, "tfiHinI-endam-l dlraz-pa v1i diraz-gfi~ u mtica'ad-dtim ti tIz-dendan u barik-miyan (yk.46b) gibi vaslflarla tazmm fIziki yaplsml belirtirken, "mirrihI (...truncated)