El Efdal Bin Bedr’ül Cemali Ve Ortadoğu Siyasetine Etkisi

Journal of History and Future Cilt: 1, Sayı: 1, ss.71-77, Aralık 2015 Volume: 1, Issue: 1, pp.71-77, December 2015 El Efdal Bin Bedr’ül Cemali Ve Ortadoğu Siyasetine Etkisi  Yunus Emre DOĞDU Özet Çalışmamızın konusu gerek İslam Tarihi gerek Haçlı Seferleri Tarihi açısından önemli bir şahsiyet olan El Efdal bin Bedr’ül Cemali’dir. Bu konuyu seçmemizin nedeni böylesine önemli bir şahsiyetin maalesef ülkemizde yeterince araştırılmamasıdır. Babası Bedr’ül Cemali’nin vefatıyla birlikte tüm siyasi gücü eline geçiren El Efdal, izlediği siyaset neticesinde hem İslam Tarihinin bu döneminde önemli bir figür olmuş hem de kendisine karşı muhalefetin oluşmasına neden olmuştur. Ayrıca bu dönemde Haçlı Seferleri’nin başlaması Ortadoğu’daki siyasi dengeleri altüst etmiş ve İslam Tarihi karışık bir döneme girmiştir. Makalede El Efdal’in yaşadığı dönem içerisindeki konumu, izlediği siyaset ve tarihe olan etkisi üzerinde durulacaktır. Anahtar Kelimeler: El Efdal, Bâtınilik, Fatımi Devleti, Mustali, Nizar, Haçlı Seferleri. Al-Afdal İbn Badr Al-Jamali And His Effect On The Middle East Politics Abstract The subject of the article is al-Afdal ibn Badr al-Jamali who is a very singnificant character for history of Islam and the era of the Crusades. Unfortunately, in our country, we do not appreciate his works that much, that is I prefer to write about him. After his father Badr al-Jamali’s death, he took the all power and became an important character for the history of Islam. On the other hand, his policy caused to rise of the opposition. The Crusades turned upside down the current situation in the Middle East and it began to change the history. In this article, I will try to explain his importance for the Islamic history and political life. Keywords: al-Afdal, Bātinīs, Fatımid Caliphate, al-Musta'lī, Nizar, Crusades.  Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tarih Bölümü Ortaçağ Tarihi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi . Journal of History and Future Cilt: 1, Sayı: 1, ss. 71-77, Aralık 2015 El Efdal’in Vezirliği ve İç Karışıklıklar El Efdal, babasının 1066 yılında Akka’ da vali olduğu sırada dünyaya geldi. Bedr el-Cemali’nin 1074 yılında vezir olmasıyla El Efdal de başkent Kahire’ye gelmiş ve 1089 yılından itibaren sürekli olarak devlet kademelerinde görev almıştır. Aslında Bedr el-Cemali’nin Mısır’daki konumu vezirlikten ziyade, sultanlık şeklinde idi. Bedr el-Cemali’nin yaşadığı sağlık sorunları nedeniyle oğlu El Efdal’i kendisine naib ve veliaht göstermesi bunun en büyük delilidir. Bedr el-Cemali’nin 1094 yıllının haziran ayında vefatıyla birlikte El Efdal halife Mustansır tarafından vezir ilan edildi1. Babasının tüm unvanlarını alarak vezir olan El Efdal, Bedr elCemali gibi saltanatvari bir yönetim sergilemeye başladı. Halife Mustansır ölmeden önce büyük oğlu Nizar’ı veliaht imam tayin eden bir mektup kaleme almıştı. Onun Aralık 1094’te vefatından sonra El Efdal, veliaht ilan edilen ve hayatta olan Nizar’ın yerine, kız kardeşi ile evli olan Mustali Billah’ı halife ilan edip onun adına biat almaya başlamasıyla birlikte karışıklıklar baş gösterdi. Nizar kendine bağlı kişilerle İskenderiye’ye kaçtı ve İskenderiye valisi Nasrüddevle’yi de kendi tarafına çekmeyi başardı. Nizar kendisini halife ilan ederek İskenderiye halkından biat aldı. Durumun ciddiyetini gören El Efdal derhal İskenderiye üzerine yürümek için hazırlıklara başladı2. Şubat 1095’te yapılan savaşta El Efdal mağlup olarak Kahire’ye çekildi. Bu mağlubiyetin üzerine El Efdal daha büyük hazırlıklara girişmekle birlikte Nizar taraftarlarını da rüşvet vermek suretiyle kendi tarafına çekmeyi başardı. El Efdal ikinci seferinde İskenderiye şehrini uzun süre kuşatma altında tuttu. Baskılara daha fazla dayanamayan Nizar barış teklifiyle birlikte şehri teslim etti. Nizar ve Nasrüddevle’yi ele geçiren El Efdal, Nizar’ı başkente götürüp bir hücreye atmış ve hücreyi duvarla ördürmüş; Nasrüddevle’yi ise Fustat’ da öldürmüştür3. Bu ikiliği ortadan kaldırdığını düşünen El Efdal yanılmaktaydı. Çünkü Halife Mustansır’ın sağlığında kendisiyle görüşen Hasan Sabbah, veliaht olarak Nizar’ın seçildiği iddiasında bulunarak bu davayı yaymayı sürdürmüştür. İran merkez olmak üzere Irak ve Suriye’nin küçük bir kısmında yaşayan İsmaili mezhebine bağlı olan kişiler Nizar’ın imametini kabul etmiş. Yemen’de yaşayan İsmaililer başta olmak üzere 1 Yusuf Derviş Gavanime, “El Efdal b. Bedrül Cemali ve Haçlı Seferlerindeki Rolü”, çev. Abdülkerim Özaydın, Tarih Enstitüsü Dergisi, Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul 1987, S.XIII, s.142. 2 Nihat Yazılıtaş, Fatımi Devleti Tarihi, Kriter Basım Yayın Dağıtım, İstanbul, 2010, s.190. 3 Nihat Yazılıtaş, Fatımi Devleti Tarihi, Kriter Basım Yayın Dağıtım, İstanbul, 2010, s.191. 72 El Efdal Bin Bedr’ül Cemali Ve Ortadoğu Siyasetine Etkisi Yunus Emre DOĞDU büyük bir kitle ise Mustali Billah’ın imametini kabul etmişlerdir. Bu ikilik büyük bir mezhepsel çatışmaya dönüşmüş ve bunun sonucu olarak İsmaili inancına sahip Şiiler Nizariye ve Mustaliye olarak ikiye ayrılmışlardır4 Suriye’deki Durum Suriye bölgesi; Selçuklu Devleti, Fatımi Devleti ve Bizans İmparatorluğu için hayati bir önem teşkil etmektedir. Bizans’ın güçten düşmesi ve yaşadığı toprak kayıpları sonrasında bu mücadeleden çekilmiştir. Fakat bölge toprakları üzerinde Selçuklu ve Fatımi Devletleri’nin iddiaları devam etmekteydi. Fatımiler 11. Asrın başlarında Suriye’nin büyük bir bölümüne hâkim olsalar da güçlenen Selçuklu Devleti yaptığı fetihlerle Suriye bölgesini büyük oranda ele geçirmiş; Fatımi Devleti’nin elinde ise Sur, Akka, Askalan gibi birkaç sahil şehri dışında bir şey kalmamıştı. El Efdal otoriteyi sağladıktan sonra gözünü Suriye bölgesine dikmiş bölgede yeniden Fatımi otoritesi sağlamak amacıyla girişimlerde bulunmuştur. Bu girişimlerden ilki; Sur şehri valisi Kuteyle’nin Fatımi Devleti’ne isyan etmesi üzerine El Efdal ordu ve donanmayı harekete geçirmiş sonuç olarak Kuteyle ele geçirilerek bertaraf edilmiş, şehirde otorite tekrardan sağlanmıştır.5 Suriye hâkimiyeti için ikinci girişim ise El Efdal’in Halep emiri Tutuş ile Dımaşk hâkimi Dukak arasındaki mücadeleden faydalanmak istemesidir. Tutuş’a bir elçilik heyeti gönderen El Efdal, Tutuş’a Halep’te hutbeyi Fatımi Halifesi adına okutması karşılığında kendisine askeri ve mali yardım sözü vermiştir. Tutuş bu teklifi kabul etmiş olmasına rağmen birkaç hafta hutbeyi Fatımi Halifesi adına okuttuktan sonra bu kararından dönerek hutbeyi tekrar Abbasi halifesi adına okutmaya başlamıştır. El Efdal’in Haçlılar bölgeye gelmeden önceki son hamlesi ise Kudüs üzerine yürümesidir. Fatimi topraklarının içinde bulunan Kudüs 1071 yılında Selçuklu atabeylerinden Atsız tarafından fethedilmiştir. Melikşah’ın kardeşi Tutuş 1079’da bölgeye gelerek Kudüs’ü Atsız’ın elinden aldı ve Artuk beye verdi. Artuk Bey’in 1091’de vefatı üzerine şehrin yönetimi oğulları İlgazi ve Sökmen’e geçti6. Haçlıların Antakya’yı 4 Eymen Fuad Seyyid,”Fatımiler”, DİA, Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi, Anka (...truncated)