İbrahim b. Hasen, et-Tefsiru’l-Me’sûr an Umer b. el-Hattâb, ed-Dâru’l-Arabiyye li’l-Kitab, Beyrut 1994, 880 s.

234 | Kitap Tanıtım ve Değerlendirmeleri İbrahim b. Hasen, et-Tefsiru’l-Me’sûr an Umer b. el-Hattâb, ed-Dâru’lArabiyye li’l-Kitab, Beyrut 1994, 880 s. Hazırlayan: Davut ŞAHİN * Tefsir ilminde Hz. Peygamber’in ve onun yetiştirdiği sahabilerin önemli bir yeri vardır. Çünkü Kur’an’ın doğru anlaşılması, bir bakıma onların Kur’an’ı nasıl anladıklarını bilmeye bağlıdır. Donanımı, birikimi, yaklaşımları, nüzûl sürecinde vahye muvafakatleri ve Hz. Peygambere yakınlığıyla temayüz etmiş olan Hz. Ömer’in Kur’an’a ilişkin yaklaşımlarını içeren rivayetler, Kur’an’ı doğru anlamada ayrı bir öneme sahiptir. Tanıtacağım çalışma, Hz. Ömer’in Kur’an tefsiri rivayetlerinin topluca yer aldığı derleme türü bir kitaptır. İbrahim b. Hasen, bu çalışmada Taberi’nin (ö.310) Camiu’l-beyan an te’vili ayi’l-Kur’an’ı, İbn Kesir’in (ö.744) Tefsiru’l-Kur’ani’l-azim’i ve Suyûtî’nin (ö.911) ed-Durru’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-Me’sûr’unu Hz. Ömer’e nispet edilen rivayetler açısından taramıştır. O, adı geçen tefsirlerde geçtiği gibi Kur’an’ın sure tertibine uygun bir şekilde - âyetle ilgili olsun olmasın- Hz. Ömer’in sözlerini, aynen aktarmıştır. İbrahim b. Hasen, esere yazdığı ‚Takdim‛de rivayet tefsirinin tanımını yapmakta, sahabe dönemindeki kaynaklarını -daha çok Hz. Ömer’den gelen rivayetler özelinde- örneklerle göstermeye çalışmaktadır (ss. 13-15). Ayrıca Hz. Ömer’in tefsir yönleri üzerinde durmakta, bunları şu alt başlıklarda toplamaktadır. Kur’an’ı Kur’an’la açıklaması, Resulullah’ın yaptığı bir davranışı anlama- * Dr., Öğretmen Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010/2, c. 9, sayı: 18 Kitap Tanıtım ve Değerlendirmeleri | 235 sına delil getirmesi, kelime açıklamalarında ve kıraate ilişkin beyanlarda bulunması, hüküm gerektiren bir konuya dair beyanı, sebeb-i nuzûle ilişkin rivayeti, âyeti te’vil ederek ictihatta bulunması, bir davranışı veya hükmü sebep göstererek âyeti açıklaması (ss. 22-34). Müellif bu bölümde ayrıca rivayetleri içerikleri açısından tasnif etmekte ve şu başlıklara yer vermektedir: a) Esbâb-ı Nuzûl b) Kıraat vecihleri c) Ahkâm d) Akaid e) Ahlak1 (ss. 35-47). Öte yandan Hz. Ömer’in sözlerini isnad açısından değerlendiren âlimlerin görüşlerine değinen (ss. 48-58) İbrahim b. Hasen, rivayetler çerçevesinde Hz. Ömer’in çeşitli yönlerini de (ilmi, zühdü gibi) ele almaktadır (ss. 59-91). Ayrıca her surenin sonunda rivayetlere ilişkin genel ve sathî değerlendirmelerde de bulunmaktadır. Çalışmasının sonunda ise esbâb-ı nüzul, kıraat vecihleri, akaid, ahkâm ve Hz. Ömer’in zühdü ile tevazusunu içeren bir fihrist de yer almaktadır (ss. 860-880). İbrahim b. Hasen’in et-Tefsiru’l-Me’sûr an Umer b. el-Hattâb adlı bu eseri Hz. Ömer üzerine çalışma yapacak kimselerin rivayetleri topluca görmelerine ve onlara ulaşmalarına kolaylık sağlamaktadır. Ancak müellifin bu çalışmada bazı teknik hatalara düştüğü, aynı rivayetleri içeren kaynaklar yardımıyla ortaya çıkmaktadır. Şimdi bunları maddeler halinde sıralamak istiyoruz: 1. İbrahim b. Hasen - dikkatsizliğinden olsa gerek - ibareyi yanlış okuyabilmiştir. Örneğin Fil Suresine ilişkin rivayeti aktarırken sözü söyleyen ‫ِع ْم َران‬ ‚İmran‛ olması gerekirken2 bu kelimeyi ‫‚ عمر ان‬Umer enne‛ şeklinde okuyarak haberi Hz. Ömer’e nispet etmiştir.3 2. İbrahim b. Hasen çalışmasında Suyutî’nin ed-Durru’l-mensûr fî’t-tefsiri bi’l- 1 2 Bu madde mezkûr eserde ‘e’ harfiyle değil ‘‫( ’ه‬he) harfiyle gösterilmiştir. Abdurrezzak b. Hemmam es-San’ani (211/816) Tefsiru’l-Kur’ani’l-aziz, tahk. Abdu’l-muti’ Emin Kal’acî, Daru’l-ma’rife, Beyrut, 1991, c. II, s. 324; Celâlüddîn Abdurrahman Suyûtî (911/1505), ed-Durru’l-mensur fi’t-tefsir bi’l-me’sur, tahk. Abdullah b. Abdu’lmuhsin et-Türkî, Kahire 2003/1424, c. XV, s. 664. َ Müellifin yararlandığı ed-Durr baskısında bu ifade ‫‘ عمر أن‬Umer enne’ değil ‫‚ ِع ْم َران‬İmran‛ olarak geçmektedir. Suyuti, ed-Durru’l-mensur fi’t-tefsiri bi’l-Me’sûr Nâşir: Muhammed Emin Demc, Beyrut, ts., c.VI. s. 396. İbrahim b. Hasen, et-Tefsiru’l-me’sur an Omer b. el-Hattab, ed-Daru’l-Arabiyyetü li’l-Kitab, Beyrut 1994, s. 839. 3 Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010/2, c. 9, sayı: 18 236 | Kitap Tanıtım ve Değerlendirmeleri Me’sûr, nâşir: Muhammed Emin Demc, Beyrut, ts.4 baskısını esas almıştır. Bu ed-Durru’l-mensur baskısı, bir tahkik eserin taşıması gereken niteliklerden uzak, baskı hatalarıyla dolu bir neşirdir. Bu sebeple İbrahim b. Hasen söz konusu baskının hatalarını derlediği kitaba aynen aktarmıştır. Bu konuda gördüğümüz hatalara şu örnekleri vermemiz mümkündür: ً َ َ Birinci örnek: ‫“ إ ْن َي ْد ُعىن ِم ْن ُدو ِه ِه ِإال ِإهاثا‬Onlar Allah’ı bırakıp tanrıçalara taparlar”5 âyetinin ardından İbrahim b. Hasen, Hz. Ömer’in hayvanları kısırlaştırmayı yasakladığını içeren rivayete ve ‚bu işi yaparsanız hayvanların sadece erkek cinsinde artış olmaz mı?‛ şeklindeki sözüne yer vermektedir.6 Âyet ile Hz. Ömer’in sözü arasında ilişki kurmak mümkün olmamaktadır. Aynı rivayet için ed-Durr’un Abdullah b. Abdu’l-Muhsin Et-Türkî tarafından yapılan tahkikli baskısına bakıldığında ise bu sözün 117. âyetin değil 119. âyetin altında olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü Nisâ suresinin 119. âyetinde ‚Allah’ın yarattığını değiştirme‛ olumsuz bir davranış olarak ifade edilmektedir. İbrahim b. Hasen’in yararlandığı ed-Durr’un söz konusu basımında âyet parantez içinde verilmekte ancak burada nâşir diğer âyete geçtiğini parantez açarak göstermemektedir. Bu da rivayetin 117. âyetin altında olduğu izlenimini vermektedir. Aslında Hz. Ömer’in sözünden önce İbn Abbas ‚iğdiş etmeyi kerih görmekte, bunun Allah’ın yarattığını değiştirmek anlamına geldiğini ifade etmekte, bu konuda Nisa 119. âyetin olduğunu belirtmektedir.‛ Sonra da Hz. Ömer’in yukarıdaki sözü gelmektedir.7 Çalışmayı hazırlayan İbrahim b. Hasen âyetin içindeki parantezi dikkate almak yerine o sayfanın tamamını tarasaydı, Hz. Ömer’in sözünü Suyuti’nin 117. âyetin ardından değil de 119. âyetin ardından getirdiğini rahatlıkla görebilirdi. ََ ُ َ َ ْ َ ْ ََ َّ ً َ ْ ‫الطر َيقة‬ İkinci örnek: Cin suresindeki ‫ألس َق ْي َن ُاه ْم َم ًاء غ َدقا‬ ِ ِ ‫“ وأن ل ِى استقامىا على‬Cinler, doğru yola yönelmiş olsalardı onlara bolca su içirirdik”8 âyeti için ‚bolca servet verirdik‛9 şeklinde yapılan yorum İkrime’nin olduğu halde söz konusu basımda İkrime ismi düştüğü için bu söz Hz. Ömer’e ait açıklama olarak algılanmıştır. İlgili basımda âyet içerikli olmayan Hz. Ömer’e ait bir sözün 4 5 6 7 8 9 İbrahim b. Hasen kaynakçasında nâşir’i zikretmeksizin bu baskıyı göstermiştir. Nisa, 4/117. İbrahim b. Hasen, age, s. 312. Suyûtî, age, c. II, s. 223. Cin, 72/16. İbrahim b. Hasen, et-Tefsîru’l-me’sûr, s. 779; Suyûtî, age, nâşir: Muhammed Emin Demc, c. VI, s. 274. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010/2, c. 9, sayı: 18 Kitap Tanıtım ve Değerlendirmeleri | 237 düşmüş olması böyle bir yanılgının oluşmasına yardımcı olmuştur. Netice itibariyle İbrahim b. Hasen’in esas aldığı ed-Durr nüshasında Hz. Ömer’in sözü düşmüş, ismi kalmış, İkrime ismi düşmüş sözü kalmıştır. Böylece Öm (...truncated)