“Biz Yaḥyā ismini daha önce kimseye vermedik!” (19/Meryem:7)

ARAŞTIRMA NOTU VE YORUMLAR Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58:1 (2017), ss.213-223 DOI: 10.1501/Ilhfak_0000001467 “Biz Yaḥyā ismini daha önce kimseye vermedik!” (19/Meryem:7) YASİN MERAL Ankara Üniv. İlahiyat Fak. http://orcid.org/0000-0001-5794-721X Bilindiği üzere Hz. Zekeriyyā, Yahudiler arasında yaşamış ve Kudüs’teki Suleymān Mabedi’nde kohen olarak görev yapmıştır. Karısının kısır, kendisinin de ileri derecede yaşlı olması sebebiyle bu çiftin çocukları yoktu. Yahudi geleneğinde çocuğu olmamak birçok insan tarafından Allah’ın bir cezası olarak görülmekteydi. Oysaki hem Zekeriyyā hem de eşi Elişeva , Allah’ın emir ve yasaklarına hassasiyetle uyan insanlardı (21/Enbiya:90; Luka, 1:6). 19/Meryem suresinin ilk ayetlerinde Hz. Zekeriyyā’nın Allah’tan varis istemesi anlatılmaktadır. O, varis isterken bu çocuğun Ya ḳūb soyuna mirasçı olmasını arzu etmektedir (19/Meryem:6). Allah da Hz. Zekeriyyā’nın duasını kabul ederek ona Yaḥyā adında bir çocuğu müjdelemiştir: “Ey Zekeriyyā! Biz sana Yaḥyā adlı bir oğul müjdeliyoruz. Daha önce onun adını kimseye vermedik” (19/Meryem:7). Ayette dikkat çeken husus, Yaḥyā isminin daha önce kimseye verilmediğine dair bilgidir.1 Yahudi ve Hıristiyan araştırmacılar, Yaḥyā’nın isminin gerçekte Yuḥanna/Yoḥanan olduğunu, bu anlamda Kur’an’ın bu ismi Arapça formuyla kullandığını iddia etmektedirler. Yaḥyā ile Yuḥanna/Yoḥanan isimlerini aynı isimler olarak düşünen Yahudi ve Hıristiyan araştırmacılara göre, bu ismin daha önce hiç kullanılmadığına dair bilgi doğru değildir. Onlara göre Tanaḫ’ta Yaḥyā’dan önce yaşamış Yoḥanan karakterlerinden bahseden pasajlar Kur’an’ın iddiasını çürütmektedir. Pekâlâ, Yaḥyā ile Yuḥanna/Yoḥanan isimleri gerçekten de aynı ismin iki farklı formu mudur? Yaḥyā ismi daha önce hiç kullanılmamış mıdır? Hz. Zekeriyā’nın atalarında ya da Yahudi tarihinde böyle bir isme rastlanmakta mıdır?2 İslam geleneğindeki Hz. Yaḥyā ve Zekeriya ile ilgili bkz. Mahmud Aydın, “Yahya,” DİA, c.43, ss.232234; Mahmud Aydın, “Zekeriyya,” DİA, c.44, ss.210-211; Muhammed İsa Yüksek, “Zekeriya-Yahya Kıssasında İşkâle Sebep Olan İfadelerin Tahlili,” Usūl İslam Araştırmaları 25:1 (2016), ss.231-264. 2 Bu araştırmaya yaptığı fevkalade değerli katkılardan dolayı Recep Gürkan Göktaş’a minnettarım. Onun yardımları olmasaydı bu çalışma eksik kalırdı. Ayrıca kıymetli katkıları sebebiyle Muhammet Emin Eren’e 1 214 Yasin Meral Yaḥyā ismi Kur’an’da beş kez zikredilmektedir.3 Yaḥyā isminin daha önce hiç kullanılmadığından bahseden ayet, tefsirlerde birkaç şekilde açıklanmıştır. En yaygın görüşe göre, ayette geçen semiyyā ifadesi, ‘adaş’ anlamına gelmektedir ve daha önce hiç kimse Yaḥyā adını kullanmamıştır. Bir diğer görüşe göre, semiyyā ifadesi “benzer” ve “eş” anlamına gelmektedir ve burada Yaḥyā’nın dindarlığı ve takvasının eşsizliği kastedilmektedir.4 Faḫruddīn er-Rāzī’ye (ö.606/1210) göre Yaḥyā’nın dindarlıkta benzerinin olmadığı iddiası, onun Ādem, Nūḥ, İbrāhīm ve Mūsā gibi peygamberlerden üstün olduğu sonucuna götürür ki bu doğru değildir.5 Semiyyā kelimesi 19/Meryem suresi 65. ayette de zikredilmekte, fakat orada Allah’ın “bir benzerinin olmaması” şeklinde anlaşılmaktadır. Er-Rāzī, semiyyā kelimesinin Allah’tan bahseden ayette “benzer” anlamında, Yaḥyā’dan bahseden ayette ise “adaş” anlamında anlaşılmasının daha doğru olacağını ifade etmektedir.6 Nitekim İslam âlimlerinin kahir ekseriyeti semiyyā kelimelerine bu şekilde anlamlar takdir etmişlerdir. Yaḥyā mı Yoḥanan mı? Yaḥyā isminin daha önce kimse tarafından kullanılmadığına dair ayet, Yahudi ve Hıristiyan araştırmacıların dikkatini çekmiş ve eleştirilere konu olmuştur. Örneğin, 1734 yılında George Sale tarafından Kur’an’ın Arapça aslından yapılan ilk İngilizce çevirisinde ayetteki Yaḥyā ismi John olarak çevrilmekte ve ilgili dipnotta Yaḥyā’nın, Yuḥanna’nın Arapça formu olduğu iddia edilmektedir. Dipnotta ayrıca Luka İncili’nde geçen “Akrabaların arasında bu adı taşıyan hiç kimse yok”7 ifadesinin yanlış anlaşıldığı, bu ismin İbranice formu olan Yoḥanan’ın Yahudiler arasında yaygın olduğu dile getirilmektedir.8 Batıda farklı dillerde yapılan ilk Kur’an çevirilerinde ayetteki Yaḥyā ismi doğrudan Yuḥanna olarak karşılanırken 1772 tarihli Almanca çeviride Jachia (Johannes) şeklinde bir tercih göze çarpmaktadır.9 Abraham Geiger, 1833 tarihinde kaleme aldığı Was hat Mohammed aus dem Judenthume aufgenommen? (Muḥammed Yahudilik’ten Ne Aldı?) adlı ve hem içeriğe yönelik hem de kaynak desteği noktasındaki katkılarından dolayı Mehmet Alıcı’ya teşekkürü bir borç bilirim. 3 3/Ālu İmrān:39; 6/el-En ām:85; 19/Meryem:7, 12; 21/el-Enbiyā :90. 4 Muḳātil b. Suleymān, Tefsīru Muḳātil b. Suleymān, tah. Abdullāh Maḥmūd Şihāte (Beyrūt: Mu essesetu’tTārīḫi’l- Arabī, 2002), c.2, s.261; Muḥammed b. Cerīr eṭ-Ṭaberī, Cāmi u’l-Beyān an Te vīli Āyi’l-Ḳur ān, tah. Abdullah b. Abdulmuḥsin et-Turkī (Kahire: Dāru Hecr, 2001), c.15, ss.461-463. 5 Faḫrudd n er-Rāzī, Mefātīḥu’l-Ġayb (Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1981), c.21, s.187. 6 Er-Rāzī, Mefātīḥu’l-Ġayb, c.21, s.187. 7 Luka, 1:61. 8 George Sale, The Koran, Commonly Called the Alcoran of Mohammed (London, 1734), s.249. 9 David Friederich Megerlein, Die Türkische Bibel oder der Koran (Frankfurt, 1772), s.412. AÜİFD 58:1 “Biz Yaḥyā ismini daha önce kimseye vermedik!” 215 kitabında Hz. Muḥammed’in peygamberler hakkında yeterli bilgi sahibi olmadığını, Tanaḫ’ı orijinal İbranice metin üzerinden okumadığını, bu yüzden de Tarihler Kitabı’nda geçen Yuḥanna (Yoḥanan) isimlerini gözden kaçırarak yanlış bilgi verdiğini dile getirmektedir.10 İbranice Kur’an çevirileri de konuyla ilgili ilginç tercihler barındırmaktadırlar.11 1857 yılında Kur’an’ın Arapça aslından ilk İbranice çevirisini yapan Hayim Zvi Reckendorf, bu ayetle ilgili benzer bir eleştiride bulunmaktadır. Reckendorf, ilgili ayeti “Seni Yoḥanan isimli bir çocukla müjdeliyoruz. Daha önce kimse bu isimle anılmamıştı” şeklinde tercüme etmekte ve bu ayete düştüğü dipnotta da şu açıklamayı yapmaktadır: “Okuyucu, bu ayette Muḥammed’in Tanaḫ hakkında yetkin olmadığını açıkça görmektedir. Zira II. Krallar, 25:23; I. Tarihler, 3:16; Ezra, 8:12 ve Yeremya, 40:8’de Yoḥanan ismini taşıyan başka insanlardan bahsedilmektedir.”12 Bir başka mütercim Yosef Yoel Rivlin ise Kur’an çevirisinde bu ayeti “Biz seni Yaḥyā ile müjdeliyoruz. Daha önce bu ismi kimseye vermedik” şeklinde tercüme etmekte ve dipnotta da “Onun öncesinde kimse Yaḥyā olarak isimlendirilmedi, burada Vaftizci Yaḥyā kastedilmektedir” şeklinde açıklama yapmaktadır.13 Aharon ben Şemeş ise bu ayeti “Zekeriya, Yoḥanan (Yaḥyā) adında bir erkek çocuğun olacak, müjde! Daha önce ailenden hiç kimse bu tür bir isimle anılmadı” şeklinde tercüme etmektedir.14 Ben Şemeş, bu ayetin dipnotunda da “Yeni Ahit’teki Luka İncili 1:60-63’e göre” notunu düşmektedir. Bilindiği üzere Luka İncili’nde de Yaḥyā’nın doğumu Kur’an’dakine benzer bir şekilde anlatılmakta ve Yaḥyā isminin Hz. Zekeriyyā’nın akrabaları arasında bulunmadığı ifade edilmektedir. Uri Rubin ise “Biz seni Yoḥanan isminde bi (...truncated)