Wspólny kompleksowy plan działania z 2015 r. w sprawie irańskiego programu nuklearnego – perspektywa Izraela

lic. Joanna Zych Akademia Sztuki Wojennej WSPÓLNY KOMPLEKSOWY PLAN DZIAŁANIA Z 2015 R. W SPRAWIE IRAŃSKIEGO PROGRAMU NUKLEARNEGO – PERSPEKTYWA IZRAELA THE JOINT COMPREHENSIVE PLAN OF ACTION OF 2015 REGARDING IRANIAN NUCLEAR PROGRAMME – ISRAELI PERSPECTIVE Streszczenie: Porozumienie zawarte w 2015 r. pod nazwą Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) pomiędzy Iranem a pięcioma stałymi członkami Rady Bezpieczeństwa ONZ, Niemcami oraz Unią Europejską stanowiło wydarzenie o historycznym znaczeniu. Na jego podstawie irański program nuklearny poddano kontroli Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej i nałożono na niego znaczne ograniczenia, w zamian za zniesienie przez państwa zachodnie sankcji gospodarczych. Porozumienie wywołało kontrowersje na całym świecie – ze szczególnie ostrą reakcją spotkało się ze strony Arabii Saudyjskiej (wspieranej przez inne państwa Zatoki Perskiej z wyjątkiem Kataru) oraz Izraela. Celem artykułu jest analiza przyczyn takiego podejścia Izraela do irańskich ambicji nuklearnych, stosunek tego państwa do JCPOA oraz działania dyplomatyczne Izraelczyków, nakierowane na storpedowanie porozumienia. Ocenie poddano także możliwości ewentualnego wyprzedzającego ataku Izraela na irańskie ośrodki nuklearne oraz zasadność takiego działania. Słowa kluczowe: Izrael, Iran, program nuklearny, JCPOA, wspólny kompleksowy plan działania, sankcje. Summary: An agreement reached in 2015 between Iran and five permanent members of the UN Security Council, Germany and the European Union, officially titled the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), was an event of historical significance. Under the agreement, the Iranian nuclear programme was considerably limited and put under the International Atomic Energy Agency’s safeguards. In return, the Western countries made a commitment to lift most of economic sanctions against Iran. The agreement caused much controversy all over the world –and sparked a fierce response especially from Saudi Arabia (supported by most of the Gulf states except Qatar) and Israel. The purpose of this paper is to analyse the reasons of such Israeli attitude towards Iranian nuclear ambitions, Israel’s response to the JCPOA as well as its diplomatic activities conducted in order to torpedo the deal. The author also attempts to evaluate possibilities of a potential Israeli pre-emptive strike against Iranian nuclear facilities and its actual validity. Keywords: Israel, Iran, nuclear programme, JCPOA, Joint Comprehensive Plan of Action, sanctions. 132 Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego 2017, vol. 11, nr 1 Wprowadzenie Wielostronne negocjacje dotyczące irańskiego programu nuklearnego sięgają roku 2003, gdy Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA) poinformowała o wykryciu w irańskim ośrodku w Natanz niezadeklarowanego materiału nuklearnego oraz infrastruktury służącej wzbogacaniu uranu. Początkowo władze Iranu czyniły inspektorom MAEA poważne problemy w wykonywaniu ich pracy, jednak na mocy tzw. deklaracji teherańskiej z 2003 r. oraz porozumienia paryskiego z 2004 r. program nuklearny tego państwa poddany został międzynarodowej kontroli. Tymczasowo zawieszono też testowanie wirówek uranowych – w zamian za obietnicę wsparcia technologicznego i zniesienia nałożonych dotychczas sankcji. Iran zadeklarował też przyjęcie Protokołu Dodatkowego do umowy o zabezpieczeniach, zawieranej na mocy układu o nierozprzestrzenianiu się broni jądrowej (Non-Proliferation Treaty, NPT), który dałby większą swobodę inspektorom MAEA. Wdrażanie Protokołu rozpoczęto bez ratyfikacji1 (Gerami, Goldschmidt, 2012, s. 6–11). Optymistycznie rokująca współpraca została zerwana w 2005 r. po dojściu do władzy prezydenta Mahmuda Ahmadineżada, a rok później zarząd MAEA skierował sprawę niewywiązywania się Iranu ze zobowiązań NPT do rozpatrzenia przez Radę Bezpieczeństwa ONZ, rozpoczynając tym samym trwającą przez kolejną dekadę nową fazę „kryzysu nuklearnego” (ElBaradei, 2011, s. 201). Wysiłki społeczności międzynarodowej skupiły się na uniemożliwieniu Iranowi wzbogacania uranu na skalę przemysłową oraz na niedopuszczeniu, by kraj ten uzyskał materiał rozszczepialny pozwalający na budowę broni jądrowej (uran wzbogacony do 85–90% lub pluton). Od 2006 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ nałożyła na Iran szereg sankcji, obejmujących m.in. embargo na wszelkie materiały i technologie nuklearne, embargo na uzbrojenie i zakaz przeprowadzania testów z użyciem pocisków balistycznych, restrykcje wobec irańskiego sektora bankowego oraz zamrożenie aktywów i ograniczenia podróżowania wobec osób pośrednio lub bezpośrednio zaangażowanych w prace nad programem nuklearnym. Oprócz tego własne sankcje wprowadziły Unia Europejska oraz USA – i to one okazały się najbardziej dotkliwe dla irańskiej gospodarki. Od 2006 r. Iran uczestniczył w negocjacjach z tzw. grupą P5+1 (stali członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ + Niemcy), z Unią Europejską, MAEA oraz bezpośrednio z indywidualnymi państwami (głównie USA), dążąc do zniesienia sankcji przy jednoczesnym zachowaniu należnych na mocy NPT uprawnień do konwersji i wzbogacania uranu na użytek cywilny. Dopiero jednak unijne sankcje obejmujące sektor finansowy (niemal całkowicie odcinające Iran od systemu transakcji elektronicznych) oraz embargo energetyczne z 2012 r. sprawiły, że Irańczycy zdecydowali się na ustępstwa (Fiedler, 2014). Zwycięstwo w wyborach prezyProtokół Dodatkowy do Umowy o Zabezpieczeniach wprowadzony został w 1997 r. jako uzupełnienie NPT. W państwach, które go zaakceptowały, pozwala inspektorom MAEA na swobodne działanie w terenie, przeprowadzanie niezapowiedzianych inspekcji, dowolne pobieranie próbek, szerszy dostęp do informacji i prowadzenie stałego monitoringu ośrodków nuklearnych. Jego przyjęcie nie jest obligatoryjne dla sygnatariuszy NPT. Mimo że Iran od 1968 r. pozostaje sygnatariuszem NPT, a pod koniec 2003 r. zdecydował o przyjęciu Protokołu Dodatkowego, to nie został on do dziś ratyfikowany, tym samym uprawnienia inspektorów MAEA są w tym państwie mocno ograniczone. 1 133 Debiuty denckich w czerwcu 2013 r. umiarkowanego w poglądach Hassana Rouhaniego znacznie wpłynęło na złagodzenie irańskiego stanowiska – to zaowocowało przyjęciem 24 listopada 2013 r. kompromisowego przejściowego porozumienia (Joint Plan of Action, JPA) pomiędzy Iranem a grupą P5+1. Jego wdrażanie rozpoczęto na początku 2014 r. Wstępne wywiązywanie się obu stron z założeń planu doprowadziło do podjęcia prac nad ostatecznym projektem porozumienia, które umożliwiłoby całkowite zniesienie sankcji przy jednoczesnym uzyskaniu od Iranu gwarancji transparentności i pokojowego wykorzystania energii atomowej (Katzmann, Kerr, 2017). 14 lipca 2015 r. przedstawiciele Iranu, mocarstw z grupy P5+1 oraz Unii Europejskiej przyjęli w Wiedniu wspólny kompleksowy plan działania (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA), uznany za przełomowy krok w drodze do rozwiązania kryzysu nuklearnego i normalizacji stosunków między Iranem a państwami zachodnimi. Reakcje kluczowych gr (...truncated)