Historia wykorzystania bezzałogowych statków powietrznych

mgr Jacek Chojnacki Akademia Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte mgr Dominika Pasek Akademia Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte HISTORIA WYKORZYSTANIA BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH THE HISTORY OF THE USE OF UNMANNED AERIAL VEHICLES Streszczenie: We współczesnych konfliktach zbrojnych coraz częściej wykorzystuje się nowoczesne technologie. Jednym z przykładów nowych środków prowadzenia działań wojennych, stanowiących istotny element automatyzacji i robotyzacji pola walki, są bezzałogowe statki powietrzne. W artykule przedstawiono genezę powstania latających maszyn bezzałogowych, ze szczególnym uwzględnieniem projektów z przełomu XIX i XX wieku. Ponadto scharakteryzowano najbardziej popularne drony z początku XXI wieku, które w istotny sposób zmieniły postrzeganie omawianej technologii. W dalszej kolejności omówione zostały plany związane z zastosowaniem w przyszłości urządzeń nowej generacji. Artykuł kończą wnioski stanowiące punkt wyjścia do dalszych badań nad bezzałogowymi statkami powietrznymi w kontekście bezpieczeństwa międzynarodowego. Słowa klucze: bezzałogowe statki powietrzne, geneza dronów, współczesne konflikty zbrojne Summary: Modern technologies are an important factor of today’s armed conflicts. One of the examples of a new means of warfare, which comprises a vital element of automation and robotics of a battlefield, are unmanned aerial vehicles. The article presents the genesis of unmanned aircrafts, with a particular emphasis on projects from the 19th and20th century. Moreover, it provides the analysis of the most popular drones used in modern armed conflicts, which changed the perception of this technology by the international community. The article also characterizes future prospects for the new generation of drones. Finally, it contains conclusions which may become the foundation for further research on unmanned aerial vehicles in terms of international security. Keywords: unmanned aerial vehicles, history of drones, modern armed conflicts 175 Debiuty Wstęp Dynamika współczesnych konfliktów zbrojnych spowodowała, iż uczestnicy działań wojennych coraz częściej sięgają po nowoczesne technologie, które mają stanowić odpowiedź na wyzwania „nowych” wojen. Intensywne prace nad bronią hipersoniczną, psychotropową oraz działami elektromagnetycznymi wzbudzają sporo wątpliwości natury militarnej, politycznej, prawnej czy etycznej. Środkiem walki, który dał początek dyskusji na temat zjawiska automatyzacji i robotyzacji we współczesnych i przyszłych konfliktach zbrojnych, są bezzałogowe systemy, a przede wszystkim bezzałogowe statki powietrzne (Szuniewicz, 2015). W świadomości społecznej zaczęły one funkcjonować mniej więcej po 2001 r., kiedy doszło do ataku na wieże World Trade Center, a Stany Zjednoczone rozpoczęły działania skierowane przeciwko organizacjom terrorystycznym w ramach tzw. globalnej „wojny z terrorem”. Koncepcja prezydenta George’a W. Busha zakładała, iż wydarzenia z 11 września 2001 r. były atakiem na Stany Zjednoczone oraz ich sprzymierzeńców, a areną starć stał się cały świat (Reese, Lewis, 2009, s. 777–797). W konsekwencji amerykańskie siły zbrojne zaangażowały się w szereg konfliktów na Bliskim Wschodzie (Irak, Afganistan), w których na dużą skalę używano bezzałogowych statków powietrznych. Zakres misji obejmował zarówno operacje nakierowane na pozyskiwanie informacji wywiadowczych, jak i wsparcie dla oddziałów naziemnych. Ponadto w tym samym okresie doposażono bezzałogowce w rakiety Hellfire, co rozpoczęło nową erę w historii tych maszyn. W rezultacie znacząco wzrosła liczba napadów powietrznych z użyciem bezzałogowych statków powietrznych. Równolegle rosła także liczba strat ubocznych wśród osób cywilnych (colaterall damage), co wzbudziło znaczny sprzeciw organizacji międzynarodowych zajmujących się ochroną praw człowieka (np. Humans Rights Watch). Podkreślić należy, iż drony wykorzystywano nie tylko w konfliktach w Iraku i Afganistanie, ale także w potyczkach Izraela z Hezbollahem, wojnie w Gruzji, zamieszkach w Strefie Gazy, walkach w Syrii oraz Libii i starciach na Ukrainie. O dużym znaczeniu omawianej technologii świadczą także nakłady finansowe przeznaczane na prace badawczo-rozwojowe oraz zakup nowoczesnych statków powietrznych. W porównaniu z 2013 r. w 2022 r. zostaną one praktycznie podwojone i sięgną granicy ok. 11,5 mld dolarów. Każdy nowy rodzaj uzbrojenia wzbudza zastrzeżenie co do swej skuteczności, zgodności z normami prawa międzynarodowego i z zasadami etyki obowiązującymi w działaniach wojennych. Użytkownicy (przede wszystkim państwa) bezzałogowych statków powietrznych stoją zarówno przed szansą, jak i wyzwaniem w zakresie pełnego zgłębienia zjawiska automatyzacji i robotyzacji pola walki. Zrozumienie charakterystyki oraz genezy powstania współczesnych dronów jest podstawą do stworzenia powszechnych zasad korzystania z tych środków, zarówno w ujęciu międzynarodowym, jak i narodowym. 176 Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego 2017, vol. 11, nr 1 Bezzałogowe statki powietrzne – uwagi terminologiczne Do niedawna termin bezzałogowe statki powietrzne dość rzadko pojawiał się w opracowaniach z zakresu bezpieczeństwa i obronności. Dopiero na początku lat 90. XX wieku w obcojęzycznej literaturze przedmiotu coraz częściej rozważać zaczęto różne aspekty związane ze stosowaniem tego rodzaju technologii. Pierwsze definicje opisywały bezzałogowce jako „napędzane statki powietrzne, które nie mają na pokładzie człowieka operatora, wykorzystujące siłę nośną do utrzymania się w powietrzu, mogące samodzielnie latać według programu ustalonego przed startem lub być zdalnie sterowane, mogące być ponownie użyte oraz potrafiące przenosić uzbrojenie lub inne wyposażenie” (Bucholc, 2015, s. 54). Pomimo upływu czasu powyższy opis z niewielkimi modyfikacjami obowiązuje do dzisiaj. Stopniowo z opracowań naukowych znikać zaczęły natomiast terminy „dron” oraz „bezzałogowy aparat latający”. W literaturze przedmiotu najczęściej przytacza się natomiast słownik terminów i definicji NATO AAP-6 z 2014 r. Usunięto w nim dotychczas używany termin drone (rozumiany jako samodzielny pojazd bezzałogowy), a przyjęto nowy – remotely piloted aircraft (zdalnie sterowany statek powietrzny). Oznacza on „bezzałogowy statek powietrzny kierowany ze stanowiska zdalnego sterowania przez operatora przeszkolonego i certyfikowanego według standardów ustalonych dla pilotów załogowych statków powietrznych”. Podkreślić należy, iż w najnowszej wersji z 2015 r. nie wprowadzono żadnych zmian w powyższych definicjach. W kompleksowy sposób do zagadnień związanych z systemami bezzałogowymi odnosi się także dokument Joint Doctrine Note 2/11. The UK Approach to Unmanned Aircraft Systems opublikowany przez jedną z agend brytyjskiego Ministerstwa Obrony Narodowej w 2011 r. Przez bezzałogowy statek powietrzny (unmanned aircraft) rozumie on statek powietrzny bez pilota na pokładzie, sterowany zdalnie za pomocą systemów o różnym stopniu automatyzacji, wie (...truncated)