Edukacja dla bezpieczeństwa w polskiej szkole

mgr Karina Sikora-Wojtarowicz Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA W POLSKIEJ SZKOLE SAFETY EDUCATION IN POLISH SCHOOL Streszczenie: W poniższym tekście podjęto próbę spojrzenia na problematykę edukacji dla bezpieczeństwa realizowaną w środowisku szkolnym. Wyjaśniono, czym jest bezpieczeństwo w ujęciu wartości edukacyjnej, oraz przedstawiono zarys historyczny kształtowania się przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa. Zebrano podstawowe treści i cele kształcenia realizowane w polskiej szkole wraz z uwzględnieniem zmian, jakie wprowadza reforma edukacji ogłoszona w 2016 r. W ostatniej części wskazano potrzeby, oczekiwania i możliwości doskonalenia w odniesieniu do edukacji dla bezpieczeństwa. Głównym celem rozważań jest identyfikacja obszarów edukacji na rzecz bezpieczeństwa podejmowanych w polskich szkołach. Słowa kluczowe: edukacja, bezpieczeństwo, edukacja dla bezpieczeństwa. Summary: The following text is an attempt to look at the issue of safety education implemented in the school environment. It explains what safety is in terms of educational value and outlines the historical development of the education for safety. Basic content and learning objectives pursued in Polish schools were collected, taking into account the changes introduced by education reform announced in 2016. In the last part there are indicated the needs, expectations and opportunities for improving the education for safety. The main purpose of discussion is to identify the areas of education for security, undertaken in Polish schools. Keywords: education, safety, safety for education. Wstęp Jedną z najbardziej charakterystycznych cech współczesnego świata jest jego zmienność. Zmienność, która stawia przed ludźmi ogrom wyzwań – z jednej strony ciekawa i różnorodna, a z drugiej wymagająca i problemowa. Owa wielowymiarowość stawiana jest obecnie w opozycji do niepewności, gdyż to, co miało człowiekowi życie ułatwić, bardzo często sprawia, że staje się on zniewolony i zagubiony. Funkcjonowanie w tak skomplikowanej rzeczywistości oprócz stałego monitorowania zjawisk niepożądanych (zagrożeń) wymusza równoczesne stosowanie działań prewencyjnych i naprawczych, które mają być owocem zaangażowania i podjęcia wysiłków całego społeczeństwa. Swoistą szansą, a zarazem jedną z podstawowych dróg kształtowania człowieka, którą powinno się wykorzystać w dążeniu do ideałów wolności, pokoju i sprawiedliwości społecznej, jest edukacja. Bez wątpienia to ona wpływa na postawy, wartości i umiejęt- 106 Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego 2017, vol. 11, nr 1 ności niezbędne do radzenia sobie w sytuacjach trudnych (Pieczywok, 2012). Trzeba się zatem zgodzić, że bezpieczeństwo i edukacja to pojęcia, które współcześnie powinny towarzyszyć wszystkim aktywnościom człowieka. Jak pisze Pieczywok, „droga do lepszego poznania i rozumienia świata wiedzie właśnie przez edukację, opartą jednak na nowym paradygmacie – poznania sposobów i możliwości zdobywania wiedzy niezbędnej do dobrego funkcjonowania w zmiennej i napiętnowanej ryzykiem rzeczywistości” (ibidem, s. 9–10). Takie oczekiwania są zrozumiałe, bo podyktowane przeobrażeniami współczesnego świata, który wymaga od ludzi myślenia o bezpieczeństwie w sposób bardziej kreatywny. Z tego też powodu w poniższym tekście podjęto próbę spojrzenia na problematykę bezpieczeństwa z punktu widzenia działalności dydaktyczno-wychowawczej. Choć model edukacji na rzecz bezpieczeństwa rozpatrywać można w kilku płaszczyznach: w środowisku rodzinnym, szkolnym (jako przedmiot nauczania), jako kierunek w uczelniach wyższych czy jako instytucjonalną aktywność podmiotów na co dzień odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, to z uwagi na obszerność zagadnienia zasadnicza treść skupia się na aspekcie szkolnym. Równocześnie autorka pozostaje w przekonaniu, że poniżej przedstawiony zarys teoretyczny zagadnienia stanowić będzie wstęp do dalszych badań. Rozważania rozpoczęto od wyjaśnienia podstawowych terminów, którymi posługiwano się w tekście. Przedstawiono bezpieczeństwo jako wartość edukacyjną oraz wyjaśniono jak współcześnie rozumie się samą edukację. Następnie skupiono się na istocie edukacji dla bezpieczeństwa, wskazano na jej przedmiot, uwarunkowania i cele. W kolejnej części omówiono zasady edukacji dla bezpieczeństwa realizowanej w środowisku szkolnym. Odwołano się do rozwoju edukacji na rzecz bezpieczeństwa w ujęciu historycznym oraz poddano analizie zakres programowy realizowany w polskiej szkole. Reforma edukacji, oficjalnie ogłoszona podczas pisania niniejszego tekstu, sprawiła, że konieczne wręcz się stało porównanie dwóch podstaw programowych. Bezpieczeństwo jako wartość edukacyjna W zalewie informacji o bezpieczeństwie łatwo dostrzec, że jak wiele innych pojęć w języku polskim, również to wyjaśniane jest wieloznacznie – w zależności od obszaru analiz czy dziedziny wiedzy. Wśród mnogości definicji zauważyć można jednak, że jest ono wartością, którą docenia i której pożąda niemal każdy człowiek. Świadczy o tym fakt, że dążenie do zapewnienia bezpieczeństwa to jedna z sił napędowych w ewolucji społecznej ludzkości (Wolanin, 2005). Nie dziwi to jednak, jeśli dostrzega się, że bezpieczeństwo daje poczucie stabilizacji, pewności oraz gwarancje ich utrzymania i dalszego rozwoju, a wyrastające z bezpieczeństwa ład i harmonia są jednymi z podstawowych potrzeb egzystencjalnych człowieka. Amerykański psycholog Abraham Maslow wiele lat temu uczynił bezpieczeństwo fundamentem swojego schematu psychiki, stawiając je (zaraz po potrzebach fizjologicznych) tuż u podstaw. Zgodnie z jego modelem to z bezpieczeństwa rozwija się chęć przynależności, która przybiera postać potrzeby miłości i uznania, by wreszcie przejść do ogólnej, egzystencjalnej potrzeby samorealizacji (Obuchowski, 1995). Szczególna ranga bezpieczeństwa wynika zatem z prostego faktu, że należy Artykuły 107 ono do potrzeb pierwotnych, podstawowych, których zaspokojenie warunkuje przede wszystkim zachowanie życia, a także zdrowia i rozwój jednostki (Denek, 1998). Warto wspomnieć również, że obecnie coraz częściej można spotkać się z umiejscowieniem potrzeb bezpieczeństwa i fizjologicznych nawet na jednym poziomie. Wskazują na to m.in. P. Bączek (2005, s. 269.) oraz W. Wełyczyko i M. Milczanowska (2015, s. 90.), którzy podkreślają, że człowiek nigdy nie będzie czuł się bezpieczny, jeśli nie zaspokoi swoich potrzeb fizjologicznych. Pewne jest zatem, że w XXI wieku największą wartością ludzkości jest bezpieczeństwo, które w swojej istocie daje stabilizację, rozwój, porządek i szczęście. Henry Kissinger, jako doradca prezydenta Stanów Zjednoczonych do spraw bezpieczeństwa narodowego, przemawiając w Londyńskim Międzynarodowym Instytucie Studiów Strategicznych, stwierdził, że bezpieczeństwo jest fundamentem wszystkiego, co czynimy (Pokruszyński, 2010), i takie też stanowisko przyjęto w poniższym tekście. We współczesnym świecie bezpieczeństwo bez wątpienia stało się wartością, której znaczenie docenia większa cz (...truncated)