Brexit i jego konsekwencje dla Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony Unii Europejskiej

dr Teresa Usewicz Akademia Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte BREXIT I JEGO KONSEKWENCJE DLA WSPÓLNEJ POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA I OBRONY UNII EUROPEJSKIEJ THE CONSEQUENCES OF BREXIT FOR THE EU’S COMMON SECURITY AND DEFENCE POLICY Streszczenie: artykuł jest próbą analizy konsekwencji Brexitu dla Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony Unii Europejskiej. Dokonano w nim syntezy kluczowych wydarzeń w procesie integracji w obszarze bezpieczeństwa i obrony UE, a także oceny dotychczasowego zaangażowania Wielkiej Brytanii w te działania. Artykuł kończy się nakreśleniem możliwych kierunków zmian w ramach WPBiO. Słowa kluczowe: Brexit, Wspólna Polityka Bezpieczeństwa i Obrony, misje i operacje UE, integracja, Grupy Bojowe UE, Europejska Agencja Obrony Summary: This article is an attempt to analyze the implications of Brexit for the Common Security and Defence Policy. Along with a synthetic presentation of key points in the EU’s security and defence integration process, Britain’s hitherto involvement in these activities has been assessed as well. The article concludes with an outline of possible trends of change within the CSDP. Keywords: Brexit, Common Security and Defence Policy, EU’s missions and operations, integration, European Union Battlegroups, European Defence Agency Wstęp Unia Europejska (UE) jest organizacją międzynarodową, która we współczesnej architekturze europejskiej, a także globalnej, zajmuje szczególną pozycję. Jej unikatowy charakter wynika z wielu przesłanek, ale chyba najistotniejszą z nich jest to, że w historii stosunków międzynarodowych nie sposób znaleźć organizacji międzynarodowej o tak ścisłym stopniu integracji. W ramach Unii Europejskiej państwa nawiązały współpracę na wielu płaszczyznach, a ich początkiem było poczucie słabości i chęć zapobieżenia kolejnej wojnie. W początkowym okresie powojennej integracji główny wysiłek skupiony był wokół spraw związanych z przemysłem ciężkim1, następnie proces ten rozszerzono 1 W 1951 r. na mocy traktatu paryskiego powołano Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. 120 Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego 2017, vol. 11, nr 1 na kwestie gospodarcze i atomowe2. W zamyśle ojców założycieli Wspólnot Europejskich maksymalne zbliżenie państw, powiązanie ich w wielowymiarowy sposób miało spowodować, że wojna przestanie być opłacalna, a współpraca pozwoli na osiągnięcie efektu synergii. Rzeczywiście przez ponad 70 lat państwa UE funkcjonują względnie stabilnie, a kontynent europejski stał się na przestrzeni dziesięcioleci synonimem dobrobytu i pokoju. W jakim stopniu kreatorem tego ładu jest faktycznie Unia Europejska, pozostaje sprawą dyskusyjną, niemniej jednak nawet eurosceptycy dostrzegają niepodważalne osiągnięcia procesu integracji, takie jak długotrwały wzrost gospodarczy w państwach członkowskich czy wspólne wysiłki w zapewnieniu bezpieczeństwa międzynarodowego. Niezależnie od oceny efektów integracji należy zauważyć, że projekt kreowania najpierw wspólnot europejskich, a następnie od początku lat 90. Unii Europejskiej, podlega pewnym fluktuacjom i jest dość chwiejny. W czerwcu 2016 r. w Wielkiej Brytanii zakwestionowano dotychczasowy dorobek prawny i instytucjonalny Unii Europejskiej. Po raz pierwszy w historii tej organizacji obywatele państwa członkowskiego w wyniku referendum zadecydowali o przyjęciu opcji leave i udowodnili, że w Unii nic nie jest dane raz na zawsze. Z pewnością jest to moment zwrotny w dziejach zjednoczonej Europy, moment, który z jednej strony zmusza do podsumowań i analizy dotychczasowych dokonań, z drugiej natomiast każe się zastanowić nad przyszłością ogromnego projektu europejskiego. Przyczyn Brexitu należy szukać w samej Wielkiej Brytanii, ale również w spadku atrakcyjności tego, czym jest dzisiaj UE. Zdaniem K. Iszkowskiego „liczba czyhających na Europę zagrożeń od dawna nie była tak duża, a pesymizm tak powszechny. Ale czy uzasadniony?” (Iszkowski, 2017, s. 140). Jako odpowiedź można przytoczyć fragment artykułu A. Krzemińskiego, przywołującego opinię Geerta Maaka, holenderskiego polityka, który porównał jednoczącą się Europę do średniowiecznej katedry, a którego zdaniem „konstrukcja euro może się załamać, ale inne sklepienia i kaplice spokojnie przetrwają. Dla przykładu na Morzach Północnym i Śródziemnym wciąż będą obowiązywać europejskie regulacje odłowu ryb, bo po prostu nie da się inaczej. I można sobie wyobrazić, że gdy już opadnie bitewny kurz, to Europa w niewymuszony sposób przegrupuje się na nowo, w mniejszych strukturach, ale mniej więcej z tymi samymi tradycjami…” (Krzemiński, 2007, s. 145). Pytanie o przyszły kształt UE pozostaje aktualne, zarówno w aspekcie Brexitu, jak i umacniania się i konsolidacji środowisk eurosceptycznych w pozostałych państwach członkowskich, takich jak Francja czy Niemcy. Z pewnością wielowymiarowość UE utrudnia prognozowanie rozwoju sytuacji, niemniej jednak postawa negocjacyjna Brukseli wobec Wielkiej Brytanii w procesie wychodzenia ze struktur unijnych będzie miała kluczowe znaczenie dla przyszłości Europy. Decydenci w pozostałych państwach członkowskich z pewnością będą uważnie analizować proces negocjacyjny, a w dłuższej perspektywie skutki dla gospodarki i administracji brytyjskiej. 2 W 1957 r. na mocy traktatów rzymskich powołano Europejską Wspólnotę Gospodarczą i Euratom. Artykuły 121 Celem artykułu jest analiza jednej z istotnych płaszczyzn współpracy państw członkowskich, czyli Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony w kontekście dotychczasowego zaangażowania w nią Wielkiej Brytanii, a także perspektyw jej rozwoju w związku z Brexitem. Wskazano możliwe szanse i zagrożenia związane z wyjściem Wielkiej Brytanii z UE, a także możliwości dalszej współpracy w tym obszarze. Geneza i ewolucja Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony Unii Europejskiej Labilność atrakcyjności projektu UE jest skorelowana z wieloma czynnikami, przede wszystkim nastrojami wśród społeczeństw państw członkowskich, percepcją procesów zachodzących wewnątrz i na zewnątrz Unii, ale również, a może przede wszystkim, z poczuciem bezpieczeństwa obywateli. Współczesny paradygmat bezpieczeństwa polega na holistycznym podejściu i traktowaniu kwestii bezpieczeństwa w ujęciu systemowym, w którym poszczególne wymiary przenikają się i oddziaływają na siebie nawzajem. W takim ujęciu bezpieczeństwo obywateli UE jest pochodną procesów wewnątrz samej Unii, jak również w jej otoczeniu zewnętrznym, zwłaszcza w najbliższym sąsiedztwie. Właśnie w celu zapewnienia stabilności i bezpieczeństwa w najbliższym sąsiedztwie UE powołano pod koniec lat 90. Europejską Politykę Bezpieczeństwa i Obrony3 w ramach Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (WPZiB). Zainicjowanie tej polityki było niezwykle istotnym wydarzeniem w procesie rozwoju UE, niemniej jednak na tamtym etapie trochę wymuszonym. Zaostrzająca się sytuacja na Bałkanach, a w końcu wojna w Kosowie w 1999 r. „zwróciła uwagę na impotencję europejskich sił zbrojnych” (Kagan, 2003, s. 57). Był to bardzo (...truncated)