Matys Pieniążek. Wadowiczanin, piwowar krakowski z XVI wieku

"Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny", nr 16, 2013, s. 7-24 Sławomir DRYJA, Tomasz GRAFF MATYS PIENIĄŻEK. Wadowiczanin, piwowar krakowski z XVI wieku. Matys Pieniążek został przyjęty do prawa miejskiego w roku 1532 1. Z wpisu dowiadujemy się, że do Krakowa przybył z Wadowic i wykonywał zawód słodownika (braseator). Z tytułu opłaty wpisowej uiścił zwyczajową taksę w wysokości 1 grzywny 2. Możemy jedynie przypuszczać, że urodził się około przełomu XV i XVI w. Rodzinne miasto Matysa w okresie jego dzieciństwa i lat młodzieńczych przeżywało burzliwe dzieje. W 1505 r. pochowana została w miejscowej farze księżniczka Agnieszka, która uważała się za właścicielkę miasteczka, zajęła miasto siłą, jednak wyrok królewski był dla niej niekorzystny i w praktyce miasteczko dzierżył przez pewien czas ród Myszkowskich 3. W 1513 r. Wawrzyniec Myszkowski zamordował ostatniego z linii książąt zatorskich – Jana V, sami zaś Myszkowscy już w 1540 r. przekazali Wadowice Koronie 4. Ostatecznie obszar księstw zatorskiego i oświęcimskiego został włączony do Polski w latach 1563-1564 5. Możemy szacować, że w tym okresie osada liczyła około 500 mieszkańców. Wadowice posiadały wówczas częściowo murowany kościół parafialny pod wezwaniem Wszystkich Świętych, choć należy pamiętać, że formalnie podległość kościelna pobliskim Woźnikom została zniesiona dopiero w 1780 r. przez biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka 6. W drugiej połowie XV w. Jan Długosz tak charakteryzował miejscowość, błędnie nazywając ją wsią: 1 Przyjmuje się, że imię Matys pochodzi od zdrobnienia imion Maciej i Mateusz, których w wieku XVI często nie rozróżniano, mieszając je ze sobą. W kolejnym dokumentach spotykamy kolejne zapisy nazwiska Matysa Pieniążka (pisownia oryginalna): Mathias Pienonzeck, Mathias Pÿenÿaszek, Mathias Pÿenunszek, Mathias Pÿenąnszek, Vadowsky. W polskojęzycznych dokumentach z tego czasu imię Matys występuje powszechnie, dlatego zdecydowaliśmy o przyjęciu historycznie udokumentowanej formy Matys. 2 Fontes Cracovienses 1: Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1507-1572. Libri iuris civilis Cracoviensis 1507-1572, wyd. A. Ki eł bi ck a i Z. Woj as , Kraków 1993, nr 1568, s. 80. 3 Biblioteka Jagiellońska, rkps 5375, s. 196; T. Graff, O zapomnianym wadowiczaninie, nieznanym portrecie Marcina Wadowity i wadowickim pochówku księżniczki piastowskiej, „Przegląd historyczno-kulturalny Wadoviana”, nr 14, 2011, s. 198-201; J. Rajman, Średniowieczne Wadowice na tle osadnictwa nad Skawą i Wieprzanką, w: Wadowice. Studia z dziejów miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997, s. 50; K. Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, III, Kraków 2007, s. 664-665; K. R. Prokop, Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne, Kraków 2002, s. 241-251. 4 Matricularum Regni Poloniae Summaria, t. IV, cz. 1, ed. T. Wierzbowski, Varsoviae 1910, nr 6754, s. 392; K. R. Prokop, Księstwa oświęcimskie i zatorskie, s. 293-321. 5 Volumina legum, t. 3, wyd. J. Ohryzko, St. Petersburg 1859, kol. 288. 6 Archiwum Parafii Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny w Wadowicach, Dekret biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka z 1780 r. wydzielający parafię Woźniki od Wadowic. Wieś posiada kościół parafialny pod wezwaniem Wszystkich Świętych, a jej dziedzicem jest książę zatorski. Kolatorem i patronem jest zaś opat i konwent mogilski. Znajdują się tam łany kmiece, z których uiszczana jest w pieniądzu dziesięcina dla biskupa krakowskiego, a także meszne płacone plebanowi w wysokości 2 groszy od łanu. Nie ma tam folwarku, a kościół i pleban mają tam do użytku i wedle potrzeby jeden łan i łąkę7. Natomiast według Liber retaxationum z 1529 r. wadowicki pleban otrzymywał 16 grzywien i 7 groszy dochodu. Oprócz dziesięciny mógł liczyć ponadto na daninę w naturze, tzw. „taczmo” i „osep”, jak również na inne korzyści 8. Nie wiemy, czy istniały wówczas w Wadowicach bractwa religijne. Znane z późniejszych źródeł bractwo różańcowe powstało dopiero w XVII w.9 Funkcjonowała natomiast szkoła parafialna; w 1513 r. poświadczony został jej kierownik – minister ecclesiae. Być może pierwsze szlify edukacyjne Matys Pieniążek zdobywał zatem w rodzinnym mieście10. Istniał też zapewne wadowicki szpital (przytułek) dla ubogich, stosunkowo często poświadczany w następnych dziesięcioleciach, uposażony później przez kowala Jana Służbiczkę, wraz z fundacją drewnianej kaplicy Podwyższenia Krzyża oraz uposażeniem altarii św. Anny i Mikołaja w parafialnym kościele11. Miejscowy samorząd rekrutował się spośród zamożnych mieszczan i pospólstwa, ale urząd wybieranego na kilka tygodni burmistrza pełnili także przedstawiciele okolicznej szlachty przyjmujący prawo miejskie. Pierwszy raz rajcy wadowiccy pojawiają się w znanych nam źródłach już w 1470 r., natomiast pierwotnie księga miejska i najstarsze akta miejskie spisywane były jeszcze w języku czeskim12. 7 Tłum. T. Graff w oparciu o wydany tekst oryginału w: Joannis Długosz senioris canonici cracoviensis Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis II, [w: Opera Omnia, t. 8, wyd. A. Przezdziecki, Cracoviae 1864, s. 264: Villa habens in se ecclesiam parochialem, Omnium Sanctorum honori dicatam, cuius haeres princeps Zahoriensis, collator autem et patronus est abbas et conventus Mogilnensis. In qua sunt lanei cmethonales, de quibus solvitur decima fertonalis episcopo Cracoviensi, item meschne solvitur plebano per duos grossos de laneo; praedium non est ibi; item ecclesia et plebanus habet ibi unum laneum et pratum, pro suo usu et necessitate. Por. także inne tłumaczenie: A. Nowakowski, Z dziejów miasta i parafii Wadowice, Kraków 1985, s. 33. 8 Liber retaxationum. Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z r. 1529, wyd. Z. LeszczyńskaSkrętowa, Wrocław 1968, s. 256. 9 Archiwum Parafii ONMP w Wadowicach, Liber Rosarianus Ecclessiae Parochialis in Civitate Wadowice 1616-1768, bez paginacji. 10 Archiwum Kapituły Katedralnej w Krakowie, „Regestrum Contributionis per unum fertonem a marca argenti ad clerum A. D. 1513”, k. 73-74; Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Acta Visitationis Capituli, t. 17, k. 164 i n.; E. Wiśniowski, Sieć szkół parafialnych w Wielkopolsce i w Małopolsce w początkach XVI wieku, Roczniki Humanistyczne, t. 15, 1967, s. 123 i n.; J. Ryś, Szkolnictwo parafialne w miastach Małopolski w XV wieku, Warszawa 1995, s. 119 i n.; por. J. Rajman, Średniowieczne Wadowice, op. cit., s. 52; idem, Pogranicze śląsko-małopolskie w średniowieczu, Kraków 1998, s. 262. 11 BJ, rkps 5944, t. 2, k. 127; rkps 5945, t. 2, k. 37-38, 47-47 v; Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Acta Officialia Cracoviensia 79, s. 384-388, 520-521; Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Acta Visitationis Capituli, t. 17, k. 162-165; t. 20, k. 147 i n.; Archiwum Parafii ONMP w Wadowicach, Liber documentorum Ecclesiae parochialis Wadowicensis, k. 150 i n.; W. Heck, Archiwum miejskie w Wadowicach, w: Sprawozdanie Dyrekcyi CK Gimnazyum w Wadowicach za rok szkolny 1889, Wadowic (...truncated)