MIĘDZYNARODOWE ŚRODOWISKO BEZPIECZEŃSTWA AZJI WSCHODNIEJ W 2016 ROKU. ZASADNICZE DETERMINANTY I KIERUNKI EWOLUCJI

Przegląd Strategiczny 2017, nr 10 Rafał WIŚNIEWSKI Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu DOI : 10.14746/ps.2017.1.27 MIĘDZYNARODOWE ŚRODOWISKO BEZPIECZEŃSTWA AZJI WSCHODNIEJ W 2016 ROKU. ZASADNICZE DETERMINANTY I KIERUNKI EWOLUCJI Rok 2016 przyniósł liczne wydarzenia międzynarodowe o doniosłym znaczeniu dla ewolucji stanu i percepcji bezpieczeństwa międzynarodowego. Zarówno na poziomie globalnym, jak i regionalnym ewolucja międzynarodowego środowiska bezpieczeństwa nabrała nowej dynamiki. Można zaryzykować twierdzenie, iż obserwujemy obecnie swego rodzaju zerwanie ze względną stabilnością ładu pozimnowojennego. Wnikliwi obserwatorzy rzeczywistości międzynarodowej coraz częściej posługują się takimi pojęciami jak „strategiczne pęknięcie” (ang. ruptures stratégiques; Heisbourg, 2013: 12) czy „dryfujący świat” (franc. world adrift; Crocker, 2015: 7). Celem tego artykułu jest analiza stanu międzynarodowego środowiska bezpieczeństwa regionu Azji Wschodniej oraz zasadniczych kierunków jego ewolucji w roku 2016. Dla jego osiągnięcia konieczne jest odniesienie się do trzech zasadniczych kwestii. Po pierwsze, niezbędna jest identyfikacja kluczowych trendów długoterminowych kształtujących regionalny ład bezpieczeństwa omawianego obszaru. Dzięki temu możliwe będzie określenie „stanu wyjściowego” regionu na początku analizowanego okresu, a także określenie swoistego „tła strategicznego”, w odniesieniu do którego należy rozpatrywać bieżące wydarzenia. Następnie autor przedstawi kluczowe wydarzenia z obszaru bezpieczeństwa międzynarodowego, które zaszły w Azji Wschodniej w trakcie 2016 r. (oraz w pierwszych miesiącach 2017) i umieści je w nakreślonym kontekście strategicznym. Na tym etapie możliwe będzie sformułowanie wstępnej oceny co do wpływu pojedynczych wydarzeń na międzynarodowe środowisko bezpieczeństwa regionu (stabilizujące, destabilizujące lub neutralne). W ostatnim etapie, na bazie dotychczasowych rozważań zostanie podjęta próba prognozy dalszej ewolucji sytuacji bezpieczeństwa w Azji Wschodniej w perspektywie kolejnych 12–18 miesięcy. TŁO STRATEGICZNE REGIONU Region Azji Wschodniej obejmuje zasadniczo obszar wybrzeży Basenu Zachodniego Pacyfiku. W jego skład klasycznie zalicza się następujące państwa i terytoria: Rosyjski Daleki Wschód, Japonię, Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną, Republikę Korei, Chińską Republikę Ludową, Republikę Chińską (Tajwan), Mongolię oraz państwa członkowskie Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej 512 Rafał WIŚNIEWSKI (ASEAN – Indonezja, Malezja, Singapur, Tajlandia, Brunei, Laos, Kambodża, Wietnam i Mjanama – chociaż to ostatnie państwo geograficznie należy do basenu Oceanu Indyjskiego) (Gawlikowski, 2004: 21). Pod względem geograficznym region ten określa jego rozległość (dla ilustracji można przytoczyć dystans dzielący miasta położone w przybliżeniu na jego północnych i południowych obrzeżach tj. Tokio–Singapur – 5321 km; Haliżak, 1999: 53). Co istotne, jest to region o istotnym komponencie morskim. Wynika to z dominacji państw nadbrzeżnych takich akwenów, jak morza: Ochockie, Japońskie, Wschodnio- i Południowochińskie oraz otwartych wód Oceanu Spokojnego. Morska aktywność gospodarza, wojskowa i naukowa ma trudne do przecenienia znaczenie dla interakcji państw tego regionu, co wpisuje się w koncepcję regionalizmu morskiego (Haliżak, 1999: 41–50). Azja Wschodnia to także obszar o istotnym potencjale demograficznym. W roku 2016 w nakreślonych granicach regionu mieszkało 2,247 mld ludzi, co stanowiło 30% ogółu ludności świata (2016 World population, 2016: 10–13). Warto także zaznaczyć, iż ludność Azji Wschodniej jest silnie zróżnicowana pod względem etnicznym i religijnym (chociaż dotyczy to w większym stopniu państw ASEAN, państwa Azji Północno-Wschodniej – ChRL, RCh, Japonia, KRL-D i RK są o wiele bardziej homogeniczne pod względem etnicznym). Państwa Azji Wschodniej reprezentują znaczną różnorodność form ustrojowych. Do grona państw demokratycznych można zaliczyć: Mongolię, Japonię, Republikę Korei, Republikę Chińską, Indonezję i Filipiny. Chińską Republikę Ludową i Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną należałoby zaliczyć do osobnej kategorii państw post-totalitarnych (w przypadku KRL-D można w zasadzie mówić o niemal klasycznym totalitaryzmie). Oprócz tego mamy państwa autorytarne (Federacja Rosyjska, Wietnam, Laos, Brunei, Tajlandia – po przewrocie wojskowym 2014 r., Singapur, Kambodża) oraz państwa określane jako przypadki graniczne między demokracją a autorytaryzmem – Malezja i Mjanma. Globalne znaczenie Azji Wschodniej jest w istotnym stopniu pochodną dynamizmu gospodarczego tego regionu. To właśnie ten region doświadczył tego co Bank Światowy nazwał azjatyckim cudem gospodarczym (określenie to jest uzasadnione chociażby z uwagi na to, iż państwa rozwinięte potrzebowały ok. 400 lat, aby dziesięciokrotnie zwiększyć swój dochód per capita (w latach 1400–1950), podczas gdy nowo uprzemysłowione państwa Azji Wschodniej osiągnęły porównywalny wzrost poziomu dochodu per capita w mniej niż 50 lat (Haliżak, 1999: 81). W roku 2015 szerszy region Azji Wschodniej i Pacyfiku wytwarzał ok. 29% ogółu światowego PKB (najwyższy udział ze wszystkich regionów; World Bank, 2015). Głównym motorem tak dynamicznego rozwoju gospodarczego regionu pozostaje eksport. Dość wspomnieć, iż w Azji Wschodniej znajduje się czterech z dziesięciu największych eksporterów towarów w 2015 r. Są to Chińska Republika Ludowa (miejsce 1.), Japonia (miejsce 4.), Republika Korei (miejsce 6.) oraz Specjalny Region Autonomiczny Hong Kong (miejsce 7.). Wyżej wymienione gospodarki łącznie wyeksportowały w 2015 r. towary o wartości 3,938 bln dolarów, co stanowiło 23,9% ogółu światowego eksportu towarowego (World Trade, 2016: 94). Azję Wschodnią charakteryzuje również istotne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego państw. Warto zauważyć, iż do regionu tego należy 5 z 20 największych gospodarek świata (według nominalnego PKB), a mianowicie ChRL (pozycja 2.), Japonia (3.), Republika Korei (11.), Fede- Międzynarodowe środowisko bezpieczeństwa Azji Wschodniej w 2016 roku... 513 racja Rosyjska (13.) oraz Indonezja (16.). Spośród nich cztery wypracowały w 2015 r. PKB przekraczający bilion dolarów. Na przeciwległym biegunie znajdują się Laos (miejsce 124. – PKB ok. 12 mld USD) (Gross Domestic, 2015). Z punktu widzenia bezpieczeństwa międzynarodowego, kluczowa jest również pozycja Azji Wschodniej w międzynarodowym układzie sił militarnych. W regionie tym położone są cztery z piętnastu państw o największych budżetach obronnych w 2016 r. (ChRL, Rosja, Japonia i Republika Korei). Ich łączne wydatki obronne stanowiły 22% ogółu światowych wydatków obronnych. Warto podkreślić, iż w roku 2016 wszystkie państwa Azji Wschodniej (z wyjątkiem KRL-D, odnośnie której SIPRI nie dysponuje pełnymi danymi) przeznaczyły łącznie 308 mld dol. na obronę. Istotna jest nie tylko skala, ale i dynamika tych wydatków. W roku 2016 wzrosły one o 4,3% w porównaniu z ro (...truncated)