“et-Tebsira”, Sehlân es-Sâvî’ye mi Yoksa Fahreddîn er-Râzî’ye mi Aittir?

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies “et-Tebsira”, Sehlân es-Sâvî’ye mi Yoksa Fahreddîn er-Râzî’ye mi Aittir? | Does “al-Tabsirah” Belong to Sahlân al-Sâwî or Fakhr al-Dîn al-Râzî? Yazar(lar) | Author(s): Turgut AKYÜZ Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: Akyüz, T. "“et-Tebsira”, Sehlân es-Sâvî’ye mi Yoksa Fahreddîn er-Râzî’ye mi Aittir?". Mantık Araştırmaları Dergisi 3 (2021): 38-60 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1787214 ISSN 2687-3125 | e-ISSN 2687-3125 Mantık Araştırmaları Dergisi Yıl: 3 Sayı: 5 – 2021 / Yaz “et-Tebsira”, Sehlân es-Sâvî’ye mi Yoksa Fahreddîn er-Râzî’ye mi Aittir? Turgut AKYÜZ * Özet Sehlân es-Sâvî, fıkıh ve mantık alanlarında eserler kaleme almış bir alimdir. Bugün elimizde mantık eserlerine ait hem Farsça hem de Arapça nüshalar bulunmaktadır. Gazzâlî ile çağdaş olan müellif, İbn Sînâ’nın eserlerini kaynak alarak mantık alanında eserler kaleme almıştır. Hayatı hakkında çok az bilgiye sahibiz. Zira hayatı biraz sıkıntılı geçmiş; hayatının son dönemine doğru inzivaya çekilmek zorunda kalmıştır. Hatta ölümünden sonra evi ve eserleri yakılmıştır. Sâvî, mantık alanında el-Besâiru’n-nâsıriyye adlı kitabın yanında çeşitli risaleler yani küçük çaplı eserler kaleme almıştır. Bunlardan birisi de Besâir’den sonra kaleme ve alınmış ve bir nevi onun özeti olan Tebsira adlı eseridir. Eserin bugün elimizde Farsça bir basılı nüshası müellife nispetle bulunmaktadır. Fakat elimizde mevcut iki Arapça nüsha, Sâvî adına değil takipçisi olan Fahreddîn er-Râzî’ye nispetle kayıtlıdır. Fakat müellifi, eserde, bizzat bu risaleye Tebsira ismini vermiş; burada meseleleri özetle ifade ettiğini fakat ayrıntıların Besâir’de bulunduğunu ifade etmiştir. Buradan hareketle eserin Râzî’ye değil de Sâvî’ye ait olduğunu anlıyoruz. Ayrıca Farsça nüsha ile yapılan karşılaştırmalar, bu bilgiyi teyit etmektedir. Çalışmamızda bu tartışmalardan hareketle risalenin otantikliği ve kime ait olduğu konusu incelenektir. Does “al-Tabsirah” Belong to Sahlân al-Sâwî or Fakhr al-Dîn alRâzî? Sahlân al-Sâwî who is a scholar who wrote works in the fields of fiqh and logic. The author, who was contemporary with al-Ghazzâlî, wrote works in the field of logic by taking the works of Avicenna as a source. The manuscript copies both in Arabic and Persian of his logic works have survived to the present day. There is very limited * Dr. Öğr. Üyesi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, ORCHID: 0000-0002-1763-6289 ARAŞTIRMA MAALESİ  Geliş Tarihi: 25-05-2021 Kabul Tarihi: 11-07-2021 Yayın Tarihi: 12-07-2021 Anahtar kelimeler: Sehlân Sâvî, Sâvecî, Fahreddîn Râzî, Tesbira, Mantık, Besâir. “et-Tebsira”, Sehlân es-Sâvî’ye mi Yoksa Fahreddîn er-Râzî’ye mi Aittir? information about his life story. As stated in bio-bibliographic sources, his life was a bit troubled; towards the last period of his life he had to live a reclusive life. Even, his house and works were burned after his death. In the field of logic, al-Sâwî wrote various treatises, namely small-scale works, in addition to the book named al-Basâir al-Nâsiriyyah. One of them is his treatise called al-Tabsirah, which was written after al-Basâir as a kind of its summary. Today we have a Persian version of the work, which has been attributed to the author and published. On the other hand, there are two other manuscript copies of the work in Arabic which are registered not in the name of al-Sâwî but in the name of his follower Fakhr al-din al-Râzî. However, in these Arabic manuscripts, the author himself entitles the treatise as al-Tabsirah; and states that he has summarized the issues in this work, but the details are in al-Basâir. Based on this, we realize that the work belongs not to al-Râzî but to al-Sâwî. In addition, comparisons with the Persian version confirm this information. In our study, based on these discussions, the authenticity of al-Tabsirah and who belongs to will be examined. Keywords: Sahlân Sâwî, Sâwajî, Fakhr Râzî, Tabsirah, Logic, Basâir.  Giriş Asıl adı Kadı Zeynüddîn Ömer bin Sehlân es-Sâvî’dir. Künyesi Ziyâdüddîn’dir. Sâvecî olarak da bilinmektedir. Hayatı hakkında çok fazla bilgiye sahip değiliz. Sultan Sencer’e ithafen bir eseri olduğunu biliyoruz. Ayrıca Beyhakî ile de görüşmüştür. Beyhakî 1169 (hicrî 565), Sultan Sencer ise 1157 (hicrî 551) senesinde vefat ettiğine göre Sehlân esSâvî’nin 1145 (hicrî 540) senesinde vefat ettiğini söyleyebiliriz. Doğumu hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte 1073-1078 (hicrî 465-470) yılları arasında doğduğu kabul edilmektedir.1 Kadı ünvanı ile tanınmaktadır. Fakat bilinmeyen nedenlerden dolayı hayatının sonuna doğru uzlete çekilmek zorunda kalmıştır. Yine tabakat kitaplarında, kendisine duyulan öfkeden dolayı ölümünden sonra evinin ve eserlerinin yakıldığı rivayet edilmiştir.2 Muhtemelen siyasi nedenlerden dolayı böyle bir muamele görmüş ve uzlete çekilmeye Hayatı hakkında bkz. Ahmet Kayacık, “Sâvî ve el-Besâir Adlı Mantık Eseri Üzerine Bir İnceleme”, Felsefe Dünyası, sy.XXXIX (2004/1), 39-54.; “Sâvî, Ömer b. Sehlân”, TDVİA, (2009/XXXVI), 202-203. 2 İzzettin Aybeg es-Safedî, el-Vâfî bi’l-vefeyât, thk. Ahmed Arnavut ve Türki Mustafa, (Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâs, 2000), XII/170. 1 39 Turgut AKYÜZ mecbur bırakılmıştır. söylenmektedir.3 Geçimini kitap istinsahından sağladığı Sâvî, İbn Sînâ’dan (v. 1037 (hicrî 428)) hemen sonra yaşamıştır. Gazzâlî (v. 1111 (hicrî 505)) ve Ebu’l-Berekât el-Bağdâdî (v. 1152 (hicrî 547)) ile çağdaştır. Rey ve Hemedan civarında büyümüş ve Nişabur’da yaşamıştır. el-Besâirü’n-nâsıriyye adlı eser incelendiğinde İbn Sînâ’ya ait elİşârât ve’t-tenbîhât’ın esas alındığını görüyoruz. Zira eserde İbn Sînâ’ye “tabiplerin en üstünü”4 ve “sonraki dönem mantıkçıların en faziletlisi” ifadeleriyle atıflar yapıldığını görüyoruz.5 Aynı eserde İşârât’a doğrudan atıf da yapılmıştır.6 En önemli takipçileri arasında Fahreddîn er-Râzî’yi (v. 1210 (hicrî 606)) saymak mümkündür. Zira Râzî, eserlerinde kendisine atıf yapmaktadır.7 1. Sehlân es-Sâvî’nin Mantık Eserleri A. el-Besâiru’n-nâsıriyye Klasik kaynaklarda müellife ait eserlerin listesi verilirken mantık alanında el-Besâiru’n-nâsıriyye ve çeşitli risaleler kaleme aldığı zikredilmektedir. Bir başka ifade ile isim olarak zikredilen tek eseri Besâir’dir. Eserin çeşitli baskıları yapılmıştır.8 Enson 2003 yılında Hasan el-Merâğî tarafından yeniden tahkik edilmiş ve Tahran’da basılmıştır.9 B. Tebsira fi’l-mantık veya et-Tesbıra Kataloglarda et-Tebsira ya da Tebsira fi’l-mantık olarak zikredilen eser; yazma nüshalarda metin içinde iki yerde müellif tarafından “etTebsira” olarak isimlendirilmiştir.10 Ebû Süleymân es-Sicistânî, Tetimmetü Sıvânu’l-hikme, thk. Memduh Hasan Muhammed, (Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’d-dîniyye, 1996), I/26. 4 Sehlân es-Sâvî, el-Besâiru’n-nâsıriyye, thk. Hasan el-Merâğî, (Tahran: Şemsi Tebrizi, 2003), 87. 5 Bkz. Sâvî, el-Besâiru’n-nâsıriyye, 87, 91. 6 Mesela bkz. Sâvî, el (...truncated)