Emile Boirac’ın Mantık Görüşleri ( Tasavvurât Mantığı)

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies Emile Boirac’ ın Mantık Görüşleri (Tasavvurât Mantığı) | Emile Boirac on Logic (Logic of Concepts) Yazar(lar) | Author(s): Remziye SELÇUK Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: Selçuk, R. "Emile Boirac’ ın Mantık Görüşleri ( Tasavvurât Mantığı)". Mantık Araştırmaları Dergisi 3 (2021): 61-79 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1582092 ISSN 2687-3125 | e-ISSN 2687-3125 Mantık Araştırmaları Dergisi Yıl: 3 Sayı: 5 – 2021 / Yaz Emile Boirac’ ın Mantık Görüşleri (Tasavvurât Mantığı) Remziye SELÇUK* Özet Emile Boirac (1851-1917) Osmanlı Devleti’nde, yazmış olduğu bir mantık kitabı ile tanınmıştır. Onun eserinin adı Mantık’tır. Bu kitap, Fransızca olarak yazılmıştır. Eser yeni mantık olarak ancak klasik mantıktan da tamamen uzaklaşılmadan yazılmıştır. Bu çalışmanın Osmanlının son döneminde, yani Tanzimat’tan sonra çevirisinin yapılmış olmasının sebebi batıda her alanda olduğu gibi mantık ilmi alanında da meydana gelen gelişmeleri yakından takip etme isteğidir. Bu sebepten Reşat Nuri Güntekin tarafından Osmanlıcaya çevrilmiştir. Bu kitap, Osmanlı dönemindeki yeni mantık çalışmalarından haberdar olma açısından önemli sayılan eserlerden biri olmuştur. Boirac, mantığı bir düşünce ilmi olarak tanımlar. O, mantığı hem amacı hem gayesi olan bir ilim olarak değerlendirir. O, mantığın temellerini Sokrates (M.Ö.469399) ve Platon’a (M.Ö.428-348) dayandırır. Ona göre Aristoteles (M.Ö.384-322) mantığı sadece felsefeden ayırarak kendine özgü bir ilim haline getirmiştir. Yeni mantık çalışmaları F. Bacon (1561-1626) ve Descartes (1596-1650) ile başlamıştır. Bu çalışmadaki amacımız, söz konusu mantık eserinden hareketle Emile Boirac’ın mantığın tasavvurât bölümüne ilişkin görüşlerini ana hatlarıyla da olsa bilim ve kültür dünyasına tanıtmaktır. Anahtar Kelimeler: Emile Boirac, mantık, kavram, fikir, beş tümel, tarif, taksim. * Dr. Öğr. Üyesi, İNÜ, İlahiyat Fakültesi, ORCHID: 0000-0002-0919-9234 Geliş Tarihi: 16-02-2021 Kabul Tarihi: 11-07-2021 Yayın Tarihi: 12-07-2021 Tarif, bir kavramın manasının tamamen tahlilidir. Taksim ise, bir fikrin kaplamını tahlilden oluşur. ARAŞTIRMA MAKALESİ Boirac, mantığı sûri (formel) ve tatbikî (informel) olarak ikiye ayırır. Fikir, hüküm ve muhakeme düşüncenin üç temel formudur. Kavramlar ve fikirler çeşitli şekillerde olabilirler. Kavram, ona göre bir fikrin dille ifadesidir. Fikir ise, zihnin kendi içindeki faaliyetleridir. Kavramlar, soyut ve somut, tekil ve tümel, olumlu ve olumsuz şeklinde sınıflandırılabilirler. Fikirler ise, doğru, yanlış, belirsiz ve açık fikirler olarak ayrılır. Beş tümele gelince, bunlar cins, tür, ayrım, ilinti ve özgülüktür. Remziye SELÇUK  Emile Boirac on Logic (Logic of Concepts) Emile Boirac (1851-1917) was known for his logic book in the Ottoman Empire. The name of his work is Logic. This book is written in French. This book is written about the new logic, but also without completely departing from classical logic. The reason why this study was translated in the last period of the Ottomans, ie after Tanzimat, is to closely follow the developments in the field of logic as in every field in the west. For this reason, it was translated into Ottoman by Reşat Nuri Güntekin. This book is one of the important works in terms of acquiring knowledge about the new logic in the Ottoman period. Boirac defines logic as a science of thought. According to him, logic is both a purpose and aims as a science. He bases the foundations of logic on Socrates (469-399 BC) and Plato (468-348 BC). Aristotle (M.Ö.384-322), on the other hand, separated logic from philosophy and made it a unique science. New logic studies began with F. Bacon (1561-1626) and Descartes (1596-1650). Boirac divides logic into formal and informal. Idea, judgment and reasoning are three basic forms of thought. Concepts and ideas can take many forms. According to him, the concept is the expression of an idea in language. The idea is the activities within the mind itself. Concepts can be classified as abstract and concrete, singular and universal, positive and negative. Ideas are divided into true, false, ambiguous and open ideas. As for the five universals, they are genus, species, distinction, correlation and specificity. The description is a complete analysis of the meaning of a concept. The classification consists of an overlay of an idea. The aim of this study is to introduce the views of Emile Boirac to the world of science and culture, albeit outlined. Keywords: Emile Boirac, Logic, concept, idea, five universals, describe, division.  Giriş Yeniçağ'da pozitif bilimler ve matematikte görülen gelişmelerle birlikte yeni mantık çalışmaları ortaya çıkmış, klasik mantığın yanında yeni mantık cereyanları gündeme gelmiştir. Bilindiği gibi Francis Bacon (1561-1626), Novum Organum adlı kitabında yer alan fikirleriyle yeni mantık hareketinin önemli bir aşamasını gerçekleştirmiştir. Bu çalışmasıyla Aristoteles'in kıyasına karşı tümevarım metodunu savunmuştur. İlimlerde metot meselesinin mantıkta ağırlık kazanması ve mantık kitaplarına metot bahsinin eklenmesi söz konusu olmuştur.1 Fakat 1 İbrahim Emiroğlu, TDV İslam Ansiklopedisi,”Mantık”, pdf, https://islamansiklopedisi.org.tr/mantik, erişim:24.06.2019. 62 Emile Boirac’ ın Mantık Görüşleri (Tasavvurât Mantığı) modern felsefedeki mantık cereyanları hareket noktasını bulamamıştı. Çünkü, kıyasla birlikte bütün dedüksiyon reddedilmiş; tümevarım sağlam bir temele bağlanamayarak, yalnızca tabiatın incelenmesine bağlı bir süreç şeklinde bırakılmıştır. Mantığa yeni bir yön kazandıran, bilimin akıl yürütme şekillerini ortaya koyan ve bu itibarla Aristoteles’e karşı yeni mantığın asıl kurucusu Rene Descartes (1596-1650)' tır.2 Yeniçağ felsefesinde Batı'da mantık alanında ortaya atılan bu yeni fikirlerden Osmanlı’da ancak Tanzimat’tan sonra haberdar olunmuştur. Bu dönemden sonra batılı eserlerden yapılan çeviriler artmıştır. Bunlardan biri de bu makalede mantık görüşlerini ele aldığımız Emile Boirac‘ın Mantık adlı eserinin çevirisidir. Bu eser Reşat Nuri Güntekin tarafından 1912 yılında Osmanlıcaya çevrilmiştir. Asıl dili Fransızca’dır. Yeni mantık görüşleri çerçevesinde yazıldığı için ve de Osmanlı’nın son dönemi Cumhuriyet’in ilk yıllarına ait bir çalışma olduğundan oldukça önem arz etmektedir. Nitekim o dönemde batıda meydana gelen diğer ilimlerle beraber mantıktaki gelişmelerden de haberdar olunmak gayesiyle bu çeviri mantık camiasına kazandırılmıştır. Biz de bu çalışmada Boirac’ın mantık görüşlerini, mantığın tasavvurât bölümü ile sınırlayarak ele alacağız. A) Mantığın Tanımı ve Taksimi: Boirac’a göre mantık bir düşünce ilmidir. Aynı zamanda mantık bir düşünme sanatıdır.3 Mantık hem sanat olabilecek bir ilimdir ve hem de ilim üstüne kurulan bir sanattır.4 Bu şekilde mantık tanımı pek yaygın olmayan ancak dikkat çeken bir tariftir. Nitekim Boirac’la aynı zaman dilimini paylaşmış (...truncated)