Hayzürân’ın Halife Hâdî ile İktidar Mücadelesi

486 Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih&Gelecek History&Future Dr. Öğr. Üyesi Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı Dergisi Haci Ataş Journal of ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9276-2966 Screened by e-ISSN 2458-7672 Eser Geçmişi / Article Past: Araştırma Makalesi Başvuruda bulundu. Kabul edildi. 30/05/2020 15/06/2020 Applied Accepted DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.745535 Research Paper Orjinal Makale / Orginal Paper Hayzürân’ın Halife Hâdî ile İktidar Mücadelesi The Struggle for Power of Khayzurān with the Caliph Hādī Öz Hayzürân’ın (öl. 173/789) geçmişi hakkındaki bilgiler oldukça yetersiz ve müphemdir. Mehdî (öl. 169/785) döneminde Bağdat’taki Abbâsî sarayına bir cariye olarak gelmiştir. Zekâsı ve baskın karakterinin yardımıyla kısa sürede Halife Mehdî’nin dikkatini çekmiş ve onun karısı olmayı başarmıştır. Halifenin karısı olduktan sonra da kendisine gösterilen müsamaha ve yüksek özgüveni sayesinde devlet yönetimine katılmaya başladı. Bir süre sonra da o zamana kadar hiçbir halife eşine nasip olmayan kudret ve itibara ulaştı. Mehdî’nin vefatından sonra halife olan büyük oğlu Mûsa el-Hâdî (öl. 170/786) zamanında da Hayzürân aynı otoriteyi ve gücü kullanmaya çalıştı. Ancak, babası ile zıt karaktere sahip olan Hâdî, annesinin devlet yönetimine müdahale etmesinden rahatsız oldu. Bu nedenle anne-oğul arasında ilk zamanlarda sözlü, sonraki zamanlarda ise düşmanca bir mücadele yaşandı. Bu çetin mücadeleyi Hayzürân kazandı ve kaynakların çoğunun aktarımına göre onu boğdurtarak öldürdü. Hâdî’nin ölümünden sonra da diğer oğlu Hârûn Reşîd’i (öl. 193/809) iktidara taşıdı. Hayzürân, yaklaşık üç yıl süren Hârûn Reşîd dönemindeki muktedir hayattan sonra 173/789 yılında Bağdat’da vefat etti. Onun sıra dışı kişiliği ve Abbâsî sarayına geldikten sonraki icraatları dikkate değer görüldü. Hayzürân’ın, Abbâsî iktidarında söz sahibi olan ilk kadın olması bile kanaatimizce onu araştırma konusu yapmak için geçerli bir sebeptir. Bu çalışmanın asıl gayesi Hayzürân ile oğlu Hâdî arasındaki siyasî mücadele ve bu mücadelenin dramatik sonucuna duyulan ilgidir. Anahtar Kelimeler: İslâm Tarihi, Abbâsîler, Mehdî, Hayzürân, Hâdî. ATIF: ATAŞ Haci, “Hayzürân’ın Halife Hâdî ile İktidar Mücadelesi”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 6/2 (Haziran 2020), s. (486-502) CITE: ATAŞ Haci, “The Struggle for Power of Khayzurān with the Caliph Hādī”, Journal of History and Future, 6/2 (June 2020), pp. (486-502) https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 487 Abstract Information about Khayzurān’s (d. 173/789) past is quite insufficient and closed. She came to the Abbāsī palace in Baghdad as a concubine during the time of Mahdī (d. 169/785). With the help of her intelligence and dominant character she quickly caught the attention of the caliph Mahdī and managed to become his wife. After being the wife of the caliph she started to join the state administration thanks to his tolerance and her high selfconfidence. After a while she reached the power and reputation that had not been granted to any caliph wife until then. Khayzurān tried to use the same authority and power in the time of her eldest son, Hādī (d. 170/786), after Mahdī’s death. However Hādī, who had the opposite character with his father, was disturbed by his mother’s intervention in the state administration. For this reason there was a verbal struggle between the mother and son in the first times and an unfriendly struggle in the later times. Khayzurān won this tough fight and killed him by strangling according to the transfer of most sources. After Hādī’s death she brought her other son Hārūn al-Ras̲ h̲īd (d. 193/809) to power. Khayzurān passed away in Baghdad in 173/789 after her ruling life in Hārūn al-Ras̲ h̲īd which lasted about three years. Her extraordinary personality and her actions after coming to the Abbasid palace were considered remarkable. Even the fact that Khayzurān was the first woman to rule over Abbāsī’s power is a valid reason to make her a research subject. Another aim of this study is the political struggle between Khayzurān and his son Hādī and the interest in the dramatic outcome of this struggle. Keywords: Islamic History, Abbasids, Mahdī, Khayzurān, Hādī. Giriş M üslümanların Medine’ye hicret etmesi ile birlikte devletleşme süreci de başlamış oldu. Hz. Peygamber bu anlamda yeni devletin ilk başkanı (halifesi), komutanı ve kadısıydı. Devlet başkanı olarak onun en belirgin özelliği yönetim işlerini ashabıyla istişare halinde yürütmesidir. Vahiyle desteklenmesine rağmen Resûlullah (s.a.v.), istişare mekanizmasını hiçbir zaman terk etmemiştir. Hz. Peygamber ve ashabının üstesinden gelemediği hususlarda ise vahiy devreye girerek onlara yol göstermiştir. Medine’ye hicret ettikten sonra birçok kadınla evlenen Hz. Peygamber’in, bazı hususlarda onlarla istişare ettiği bilinmektedir. Özellikle kadınların özel durumları ve aile hayatı hakkında onların görüşlerine önem verdiğini biliyoruz. Bunların dışında Resûlullah (s.a.v.), tabiri caizse, bunaldığı zamanlarda da eşlerinden bazılarının fikirlerine ihtiyaç duymuştur. Meselâ, Hudeybiye barış görüşmeleri sonuçlandıktan sonra Hz. Peygamber, ashabından saçlarını tıraş etmelerini, kurbanlarını kesmelerini istemiş ancak ashap yaşadıkları hayal kırıklığının etkisiyle Hz. Peygamber’in emrini yerine getirmede isteksiz davranmıştır. Bunun üzerine çok sinirlenen Resûlullah (s.a.v.) çadırına girmiş, çadırda kendisi ile birlikte Hudeybiye’ye gelen eşlerinden Ümmü Seleme’ye durumu anlatmış ve onun bu husustaki fikrini almak istemiştir. O da: “Ey Allah’ın Resûlü! Sen onlara bir şey söylemeden kalkıp tıraşını olur 488 Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf ve kurbanını kesersen onların da senin arkandan aynısını yapacağını umuyorum” demiştir. Durum, aynen Ümmü Seleme’nin dediği gibi olmuş ve ashap birbirleri ile yarışırcasına Hz. Peygamber’den sonra tıraşlarını olmuşlar, kurbanlarını kesmişlerdi.1 Hudeybiye’de yaşanan bu olayda Hz. Peygamber’in yeri geldiğinde eşlerini de istişareye dâhil etmekten geri durmadığını görüyoruz. Ancak Resûlullah’ın (s.a.v.), yönetimle alakalı bir mevzuda eşlerine danıştığına veya onların bu husustaki görüşlerini uyguladığına dair bir rivayete rastlanmamıştır. Meselâ, ordu komutanlarını tayinde; savaş, barış kararı gibi devlet yönetimiyle alakalı hususlarda eşlerinin görüşlerine başvurduğunu veya onların bu konuda görüş belirttiğine dair bir rivayet kaynaklarda görülmemiştir. Anlaşılan Resûlullah (s.a.v.), yönetimle ilgili konularda eşlerini veya başka kadınları karar mekanizmasına dâhil etmemiştir. Dört halife döneminde devletleşme konusunda önemli ge (...truncated)