Ortadoğu’nun Yapılanması ve Dışsal Müdahaleler

Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralık 2020, Cilt 6, Sayı 4 1565 Journal of History and Future, December 2020, Volume 6, Issue 4 e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih&Gelecek JHF Dergisi Doç. Dr. Metin AKSOY History&Future Journal of Gümüşhane Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü ORCID: https://orcid.org/0000-0002-3118-6739 Eser Geçmişi / Article Past: Araştırma Makalesi Başvuruda bulundu. Applied 15/12/2020 Kabul edildi. Accepted 25/12/2020 DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.840854 Research Paper Orjinal Makale / Orginal Paper Ortadoğu’nun Yapılanması ve Dışsal Müdahaleler Structuring of the Middle East and External Interventions Öz Ortadoğu bölgesi uluslararası sistemin alt bölgesi olarak Birinci Dünya Savaşı’ndan hemen önce yeniden yapılanmaya başlamıştır. Bölgede uzun yıllar hakim güç olan Osmanlı İmparatorluğu’nun zayıflaması güç boşluğunun doğmasına neden olmuştur. Bu güç boşluğu İngiltere/Fransa gibi klasik sömürgeci devletler ve onların yönlendirmesiyle bölgenin kabile liderleri tarafından doldurulmaya çalışmıştır. Sykes-Picot gibi planlarla bölgede egemen olmak isteyen İngiltere ve Fransa bu imkana kavuşarak bölgenin hem siyasal hem de idari yapısı üzerinde vesayet sahibi olma şansına kavuşmuşlardır. ABD, Çin ve Rusya gibi küresel güçlerin dışsal müdahaleler, yeraltı kaynakları ve jeopolitik konumu gibi faktörlerin bölgenin istikrarsızlaştırılmasında önemli rolleri olmuştur. Bu makalede Ortadoğu bölgesinin sömürgeleşme sürecinde dışsal müdahaleler, yerli işbirlikçilerinin etkisi, ikinci dünya savaşı sonrası ortaya çıkan sistem özellikleri ve aktörlerin stratejileri analiz edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Ortadoğu, Sömürgecilik, Dışsal Müdahaleler, Bölgesel Güç, İttifak Abstract The Middle East region started to be restructured as a sub-region of the international system just before the first world war. The weakening of the Ottoman Empire, which had been the dominant power in this region for several years, caused a power gap. This power gap has sought to be filled by the region’s tribal leaders led by classical colonial states such as Britain and France. Britain and France, who wanted to dominate the region with plans such as Sykes-Picot, attained this opportunity and had the chance to have tutelage over both the political and administrative structure of the region. The external interventions of global powers such as the USA, China and Russia, its underground resources and its geopolitical position have played an important role in destabilisation of the region. In this article external interventions in the colonization process of the Middle East region, the effect of domestic collaborators, system features that emerged after the second world war and the strategies of the actors were analyzed. Screened by Keywords: Middle East, Colonialism, External Interventions, Regional Power, Alliance ATIF: AKSOY Metin, “Ortadoğu’nun Yapılanması ve Dışsal Müdahaleler”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 6/4 (Aralık 2020), s. (1565-1573) CITE: AKSOY Metin, “Structuring of the Middle East and External Interventions”, Journal of History and Future, 6/4 (December 2020), pp. (1565-1573) 1566 Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralık 2020, Cilt 6, Sayı 4 Journal of History and Future, December 2020, Volume 6, Issue 4 e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf O Giriş rtadoğu ve Kuzey Afrika’dan meydana gelen büyük coğrafya, tarihsel olarak küresel güçlerin veya onların desteklediği bölgesel güçlerin mücadele alanı olmuştur. Bu mücadele dinsel, ekonomik veya bölgenin jeostratejik öneminden kaynaklanmaktadır. Bölgenin karaların ve denizlerin birleştiği noktada olması, zengin yeraltı kaynaklarına sahip olması ve kadim dinlerin etkin bir geleneğe sahip olması gibi faktörler çatışmayı kolaylaştırdığı gibi barışı da zorlaştırmaktadır.1 Tarihsel olarak dönemin sömürgeci ülkelerinin ekonomik ve güvenlik kaygıları nedeniyle bölgeye nüfuz etme çabaları bölgenin siyasal yapısında değişikliğe neden olmuştur. Ortaya çıkartılan yapay ve mevcut olan ülkelerin sömürgeci devletlerle işbirliği yapma düşüncesi bölgenin istikrarsızlaştırılmasındaki temel faktörlerdendir. Bu nedenle bölgesel olarak oluşturulan; bağımlı, içe kapanık ve istikrarsızlık üreten yapı kendini dönüştürememiştir. Küresel mücadeleye eklemlenen bölgesel güç mücadelesi bölgesel ittifakları zorunlu kılmıştır. Bölgesel devletler kendi güçlerini arttırmak veya güçlü devletlere karşı koymak için ittifak arayışı içine girmişlerdir. İttifak arayışı çoğu zaman devletlerin eşitliği ilkesi çerçevesinden öte güçlü devletin hegemonyasına girme ve/veya yönetici elitlerin işbirliği biçiminde gerçekleşerek yarı sömürge haline gelmektedirler.2 İç savaşa varan çatışmalar, sosyo-ekonomik yapının çökmesi ve devlet yönetiminin otoriterleşerek halkın isteklerine cevap verememesi bunun sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bölgesel güç mücadelesinin tarihsel bir süreç olduğunu ve bunun dışsal bağlamda da gerçekleştiğini farklı çatışmaların niteliğine bakarak görmek mümkün. Bu bakımdan vekalet savaşlarının taraflarını ve amaçlarını analiz etmek bölgenin geleceğini görme bakımından önemli olmaktadır. Bu makalede Ortadoğu bölgesinin sömürgeleşme sürecinde dışsal müdahalelerin, yerli işbirlikçilerinin etkisiyle ortaya çıkan sistemin özellikleri ikincil kaynakların analizi yöntemiyle yorumlanacaktır. 1. İngiltere ve Fransa’nın Ortadoğu’ya Girişi Birinci Dünya savaşının başlaması Ortadoğu’da yeni bir güç mücadelesinin de başlaması anlamına gelmektedir. Bu döneme kadar Osmanlı imparatorluğunun yönetimsel etkisi altında bulunan bölge İngilizler tarafından yeni etki alanları olarak görülmüş ve bölgede yaşayan güçlü kabilelerle işbirliği yapılmıştır. Böylelikle Osmanlı imparatorluğunun etkisi azaltılarak aynı zamanda İngilizlere bağlı yerli işbirlikçiler de plana dahil edilmiştir. Ortadoğu’da çözüm için oluşturulan King-Crane-Komisyonunun aldığı karar olan, Osmanlı İmparatorluğunda yaşayan halkların ya bağımsız olmaları ya da ABD mandası altına girmeleri görüşü İngiliz ve Fransızlar tarafından reddedilmiştir.3 1 2 3 Metin Aksoy, Faruk Taşkın, “Mercidabık Düzeninden Orta Doğu’da Kaos Düzenine”, Uluslararası Mercidabık’tan Günümüze 500 Yılda Orta Doğu Sempozyumu, ed. Mehmet Ali Yıldırım, Kilis 7 Aralık Üniversitesi Matbaası, 2017, 163. Albert Hourani, Arap Halkları Tarihi, çev. Yavuz Olagan, İstanbul, İletişim Yayınları, 2014, 315. Scott Anderson, Lawrence in Arabia. War, Deceit, Imperial Folly and the Making of the Modern Middle East, Anchor, London 2013, s.485-489. e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralık 2020, Cilt 6, Sayı 4 1567 Journal of History and Future, December 2020, Volume 6, Issue 4 Bu süreçte İngilizler, peygamber soyundan geldiğini iddia eden, Hicaz, Mekke ve Medine üzerinde söz sahibi olan Şerif Hüseyin’le prensip antlaşmasına vararak Osmanlının bölgedeki etkisini sonlandırmayı amaçlamışlardır.4 Bölgede Osmanlı egeme (...truncated)