SARF İLMİNDE İF’ÂL BABI VE KAPSADIĞI ANLAMLAR

Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı : 2, Aralık/ December 2020 Makale / Article: 31-51 Makale Geliş Tarihi : 30.11.2020 / Makale Kabul Tarihi:11.12.2020 _______________________________________________________ SARF İLMİNDE İF’ÂL BABI VE TAŞIDIĞI ANLAMLAR Bünyamin ARVASİ1 Öz: Arapça bir kitap olarak inen Kur'ân-ı Kerim ve Kur’ân-ı Kerîm menşeli akla gelebilecek başta tefsir, fıkıh, hadis, kelam, mantık vb. ilimler ne kadar mühimse bu ilimlere hizmet eden ve kaynak ilmi olma özelliğini taşıyan gramer ilimleri de bir o kadar mühimdir. Çünkü bu ilimlerin anlaşılırlığı ve uygulanabilirliği için Arapça’nın anlaşılırlığı ve uygulanabilirliği kaçınılmazdır. Temel islami ilimlere alet mesabesindeki gramer ilimlerinin içinde de özellikle Sarf ilmi Kur'ân'ın eksiksiz tefsir edilebilmesi için olmazsa olmaz bir ilimdir. Sarf ilmindeki babların kapsadığı anlam özellikle de aynı babın kapsadığı birçok anlamı birbirinden ayırmak da aynı derecede elzem ve mühimdir. Fiil kalıpları içerisinde birden çok manaya haiz olan kalıpların başında gelen ifa'l babının haiz olduğu çeşitli anlamlarını bilmek ise başta Kur'an-ı Kerimve Hadis-i Şerif metinlerinin tercümelerinde eksiksiz bir tercümenin meydana gelmesi hususunda önemli bir yer teşkil etmektedir. Dolaysıyla bu konudaki ihtiyacı nisbeten kapatmak için bu çalışmada müstakil olarak “İf’âl babı ve kapsadığı çeşitli anlamlarına” ışık tutulmaya çalışıldı. Anahtar kelimeler: Sarf, İf’al babı, Kalıp Manaları, Sülasi Mezit, ef’ale babı 1 Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Temel İslam Bilimleri Bölümü Kur'anı Kerim Okuma ve Kıraat İlmi Ana Bilim Dalı Öğretim Görevlisi. Email: Orcid: 0000-0003-0108-267X Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt: 1, Sayı: 2, Aralık, 2020 31 Bünyamin ARVASİ ________________________________________________________ BABI İF’ÂL İN THE SCİENCE OF MORPHOLOGY (SARF) İN THE ARABİC LANGUAGE Abstract: The Holy Quran, which was sent down as an Arabic book and Tafsir, fiqh, hadith, kalam, logic, etc. that can come to mind from the Quran origin. The more important the sciences are, the more important are the grammatical sciences that serve these sciences and have the feature of being source science. Because the comprehensibility and applicability of Arabic is inevitable for the comprehensibility and applicability of these sciences. Among the grammatical sciences that are like tools to basic Islamic sciences, especially the science of Sarf is an indispensable science for the complete interpretation of the Quran. It is equally essential and important to distinguish between the meaning of the babs in the science of Morphology (Sarf) in the Arabic Language especially the many meanings that the same bab covers. Knowing the various meanings of the ifa'l bab, which is one of the leading verb patterns, which have more than one meaning, is an important place in the translation of the Quran and Hadith-i Sharif texts in order to have a complete translation. Therefore, in this study, we tried to shed light on " Babı İf'âl and its various meanings" in order to compensate the need in this matter. Key words: of Morphology (Sarf), İfal bab, form Meanings Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı: 2, Aralık 2020 32 Sarf İlminde İf’âl Babı ve Taşıdığı Anlamlar GİRİŞ İlmi alanlarda henüz bıranşlaşmaların olmadığı ilk dönemlerde Nahiv ve Sarf olarak herhangi bir ayrımın olmadığına şahit oluyoruz. Fakat zamanla Arap grameri ile ilgilenen dil bilimcilerinin sayılarının artması ve gramerin gelişim göstermesi hasebiyle Arap gramerini Sarf; yani kelime bilgisi ve nahiv; cümle bilgisi olarak sınıflandırma ihtiyacı hasıl olmuştur. Sarf kelimesi sözlükte; değiştirmek, döndürmek, yönlendirmek gibi anlamlara gelir.2 Aslında İslam dininin Arap yarımadası dışına yayılmasından sonra arapların arapça bilmeyen toplumlara ve milletlerle karşılaşması sebebiyle dillerinde bazı bozulmalar olmuştur. Dildeki hataların yaygınlaşması sebebiyle de dilbilimciler bir takım önlmler alması da gerekmekteydi.3 Istılahi anlamına gelince; bu hususta sarf ve nahiv âlimleri tarafından farklı tanımlar yapılmıştır. Bu tanımlardan en meşhur olanları ise şudur: “Sarf; Arapça kelimelerin şekillerini inceleyen bir ilimdir: sarf kelimesinin aslını mâzî, muzâri, ism-i fâıl ve ism-i meful gibi emsile-i muhtelife denen şekillere sokmaktır.4 Sarfın önemine binaen Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî ez-Zerkeşî eşŞâfiî (ö. 794/1392) “el-Burhân” adlı eserinde şöyle söylemektedir. Ebu'l-Kâsım el-Hüseyn İbnu Muhammed Râğıb el-İsfehânî , el-Müfredât fî Garîbu‟l-Kur'ân, Darul-Mearif, Kahire, 1961, s. 279. 3 Sedat Yıldırm, Maliki Fakihi Abdullah b. Vehb’in (v. 197812) Hadisciliği ve el2 Cami’ine Ait Tefsir Bölümü, Hiper Yayın İst. 2019, s. 258.; Mehmet Nuri Ayyıldız, Arap Dili Gramerinin Ortaya Çıkışı ve Gelişimin de Dinin Rolü, Uluslararası Din ve Dil Sempozyumu, Iğdır Üniv. Yayınları, 2019, s.349. Hasan Hindâvî, Menâhicu’s-sarfiyyîn ve mezâhibuhum, Daru'l-Kutubi'lİlmiyye Beyrut,1989, s. 14. 4 Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı: 2, Aralık 2020 33 Bünyamin ARVASİ “Tasrîfin faydası noktasında bir manadan muhtelif manaların elde edilmesi hususudurki dil öğreniminde bu tasrif ilmi, nahiv ilminin öğrenilmesinden çok daha önemlidir. Çünkü sarf kelimenin kendisine bakarken, kelimenin istisnai/geçici durumlarına bakar ve bu ilim kendisinin müfessirlere ihtiyaç duyacağı ilimlerdendir.”5 Sarf alanında pek çok önemli çalışmalar yapılmıştır. Bilindiği üzere sarf ilmiyle ilgili zamanımıza ulaşan ilk eser; nahiv konularından sonra sarfa dair konuların yer aldığı Sibeveyh‟in “el-Kitâb” adlı eseridir. Bununla beraber müstakil anlamda sarfa dair ilk kitap olarak ise Ebû Osman elMâzinî’nin (ö. 249/ 863) “et-Taśrîf‟ adlı eseri zikredilir.6 Sarf ilmi ile ilgili diğer önemli eserlere örnek olarak. İbn-i Cinnî’nin, “el-Munsif” ve “et-Tasrîfu’l-Mulûkî” kitapları ve tasrîf adı verilen “Kitâbu’t-Tasrîf’’ kitabı, Ebû Cafer et-Taberî (ö.304/916) ve İbn-i Keysân (ö. 320/932)’ın kitapları, İbnYaîş (ö. 643/1245)’in 646/1248), “Şerhu‟t-Tasrîf” “eş-Şâfiye’si, İbn-i i, İbnu'l-Hâcib’in (ö. Usfûr (669/1271)’un, “el- Mumtifi‟t-Tasrîf”i, Abdulvahhâb İbrahim ez-Zencânî (ö. 655/1257)’nin, “el-İzzî” ve “Mebâdîu't-Tasrîf” i sayılabilecek diğer önemli sarfa dair eserlerdir.7 1. FİİL Kendisinde bir iş, oluş, hareket, emir ve zaman barındıran fiil; geçmiş, gelecek ve şimdiki zaman olmak üzere üç ez-Zerkeşî, Bedruddîn Muhammed b. Abdillâh, el-Burhân fi 'ilmi’lKur'ân, Mısır, 1957, I, 297. 6 Hulûsi Kılıç, “Sarf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, TDV. Yayıları, 1990, XXXVI, 136. 7 İsmail Demir, Sarf Bilgisi ve Ömer b. Alî b. İbrâhîm b. Halîl elİspirî‟nin“er-Risâle Fî Temeyyuzi‟l-Ebvâb” Adlı Eserinin Edisyon Kritiği, Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 2 yıl: 2014, s. 62. 5 Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı: 2, Aralık 2020 34 Sarf İlminde İf’âl Babı ve Taşıdığı Anlamlar temel zaman ile kaimdir.8 Bu zamanlardan geçmiş (...truncated)