Tropy myślenia religijnego w refleksji egzystencjalnej Miguela de Unamuno.

113 STUDIA GDAŃSKIE TOM xlVII Ks. Adam Jeszka Gdańskie Seminarium Duchowne ORCID: 0000-0001-9325-3936 Tropy myślenia religijnego w refleksji egzystencjalnej Miguela de Unamuno DOI: doi.org/10.26142/stgd-2020-027 Streszczenie: Miguel de Unamuno (1864-1936) należy do najważniejszych filozofów hiszpańskich przełomu XIX i XX wieku. Współtworzył intelektualną elitę pisarzy i myślicieli nazywanych „Generación 98”, którzy krytykując konformizm polityczny i marazm kulturowy pretendowali do nadania nowoczesnego kształtu życiu społeczno-kulturalnemu Hiszpanii. Twórczość egzystencjalisty koncentruje się na wysiłku odnalezienia sensu bycia człowieka w świecie bez konieczności przekraczania jego granic. W uważanym za najważniejsze dzieło „Del sentimiento trágico de la vida en los hombres y en los pueblos” z 1912 roku ukazuje napięcie, jakie zachodzi między postawą racjonalistyczną a wiarą, będącą dla człowieka jedyną formą gwarancji pośmiertnego istnienia. Według Unamuno to konkretna jednostka jest nosicielem Transcendencji, a okoliczności życia i pragnienie nieśmiertelności rozbudzają „potencjał wieczności” tkwiący w człowieku. Duchowo-materialna kompozycja istoty ludzkiej uniemożliwia jednak zdobycie absolutnej pewności co do zachowania „ja-świadomego” po śmierci. Zderzenie między rozumem a wolitywnym pragnieniem nieśmiertelności, intelektem i sercem, egzystencją i nicością staje się przyczyną poczucia tragiczności życia („el sentimiento trágico de la vida”). Głównym celem życia jest zaspokojenie witalnego „głodu wieczności”, który stanowi istotę wiary w Boga. Słowa kluczowe: egzystencja, cierpienie, poczucie tragiczności życia, nieśmiertelność 114 StGd 47 (2020) Nauki humanistyczne Traces of Religious Thinking in the Existential Reflection of Miguel de Unamuno Abstract: Miguel de Unamuno (1864-1936) is one of the most important Spanish philosophers of the turn of the 19th and 20th centuries. He belonged to the intellectual elite of writers and thinkers known as “Generación 98”, who by criticizing political conformity and cultural stagnation, aspired to give a modern form to the socio-cultural life of Spain. The existentialist’s work focuses on the effort to find the meaning of man’s being in the world, without the necessity to cross its boundaries. In his book Del sentimiento trágico de la vida en los hombres y en los pueblos, published in 1912 and considered to be his most important work, the Spanish philosopher points to the tension between the rationalist attitude and faith, which is for man the only form of guarantee of existence after death. According to Unamuno, Transcendence is inscribed in every particular individual, and the circumstances of life and the desire for immortality awaken the “potential of eternity” inherent in man. However, the spiritual and material composition of a human being makes it impossible to gain absolute certainty as to the subsistence of “conscious self” after death. The clash between reason and the volitional desire of immortality, between intellect and heart, existence and nothingness becomes the cause of the sense of the tragedy of life (“el sentimiento trágico de la vida”). The main purpose of life is to satisfy the vital “hunger for eternity”, which is the essence of faith in God. Keywords: existence, suffering, sense of life’s tragedy, immortality Wprowadzenie Człowiek ze swej natury jest istotą transcendującą czas i przestrzeń. Pragnienie przekraczania rzeczywistości jest wpisane w egzystencję istoty ludzkiej obdarzonej rozumem i wolną wolą. Przejawem skłonności do wychodzenia poza horyzont rzeczywistości zdarzeń jest między innymi zdolność do refleksji oraz umiejętność tworzenia nowych idei, wyobrażeń, pojęć ze zgromadzonego materiału poznawczego. Ta sprawność intelektu pozawala na duchową interpretację świata oraz symboliczne ujmowanie rzeczywistości niematerialnej. Pojęcia „homo religiosus”, zaproponowanego przez rumuńskiego filozofa Mirceę Eliadego, nie można odnosić jedynie do człowieka archaicznego, który poprzez mit i „obrazy metafizyczne” podejmował próbę racjonalnego opisu świata. Wydaje się, że pojęcie to nie straciło na znaczeniu w świecie współczesnym, odżegnującym się od spuścizny wielkich tradycji religijnych. Myślenie religijne wpisane jest bowiem w ludzką naturę i dlatego paradygmat sekularyzacji, Jeszka Tropy myślenia religijnego w refleksji egzystencjalnej... stanowiący osnowę współczesnych nurtów filozoficznych, nie do końca wygasił we współczesnym społeczeństwie głód Transcendencji. Narracja o „zmierzchu bogów” narastająca od czasów rewolucji francuskiej, następnie publikacja przez Immanuela Kanta „Krytyki czystego rozumu” (1781), gdzie filozof z Królewca stwierdza niemożliwość poznania Boga na drodze analizy rozumowej (agnostycyzm), a także krytyka religii przez tzw. „lewicę heglowską”, definiująca ją jako „opium dla ludu” oraz nietzscheańskie stwierdzenie „Gott ist tot - Bóg umarł” na kartach książki „Tako rzecze Zaratustra” (1883) syntetycznie ukazują historyczną dynamikę procesu wypierania postawy religijnej i odniesień metafizycznych w nowożytnych nurtach filozoficznych. Wspólnym mianownikiem areligijnych lub wrogich religii współczesnych prądów intelektualnych jest podkreślanie irracjonalności założeń dogmatycznych religii, sprzecznych ich zdaniem ze zdrowym rozsądkiem i ujmowaniem rzeczywistości w kategoriach rozumu. Idea ta jest podtrzymywana również przez współczesnych koryfeuszy nowego ateizmu: Richarda Dawkinsa, Christophera Hitchensa, Sama Harrisa i Daniela Dennetta, podejmujących krytykę religii jako wirusa („the virus of the mind”), który infekuje naukowy sposób myślenia o świecie. Naukowy racjonalizm, reprezentowany przez Stephena Hawkinga, rości sobie prawo do wypowiadania się ex cathedra na temat niemożliwości istnienia Boga, wchodząc zuchwale i z właściwą sobie arogancją metodologiczną w przestrzeń metafizyki czy teologii, nie uwzględniając specyfiki poznawczych obu dziedzin. Projekt człowieka współczesnego zaproponowany przez postmodernistyczną myśl filozoficzną eliminuje esencjalny wymiar człowieka, redukując go do poziomu biologii i odrzuca transcendentny wymiar jego egzystencji. Wyklucza ideę sacrum zakorzenioną w świadomości jednostki. Pojęcie „człowiek religijny” spotyka się z jednej strony z oporem we współczesnej myśli naukowej, ale znajduje również swoich obrońców, którzy odróżniają naukową metodologię od światopoglądu wyznawanego przez tego, który nauką się zajmuje. Allan Sandae, uważany za ojca współczesnej astronomii, odkrywca kwazarów stwierdza: „W moim przekonaniu zupełnie nieprawdopodobne jest, by tego rodzaju ład wyłonił się z chaosu. Bóg jest dla mnie tajemnicą, ale równocześnie wyjaśnieniem cudu istnienia - dlaczego jest raczej coś niż nic”1. Należy zatem odróżnić postawę naukową, szukającą i interpretującą zjawiska zachodzące w przyrodzie od postawy egzystencjalnej, porządkującej moralne spojrzenie na rzeczywistość, w której się człowiek porusza. Wydaje się nieuprawnio (...truncated)