Rozwój i zanik swobodnego meandru Warty koło Tworzykowa

BADANIA Tom FIZJOGRAFICZNE XXIV, Seria NAD A. POLSKĄ Geografia ZACHODNIĄ Fizyczna 1971 JAN BORZYSZKOWSKI ROZWÓJ I ZANIK SWOBODNEGO MEANDRU WARTY TWORZYKOWA ZARYS KOŁO o, TREŚCI Badany meander Warty rozwijał się na poziomie drugiej terasy w strefie krawędziowej terasy trzeciej. Stwierdzono boczne niszczenie trzeciej terasy przez meandrującą Wartę w późniejszych okresach jej rozwoju. Na podstawie analizy form akumulacyjnych, obecnie istniejących, wnioskuje się o istnieniu czterech faz rozwoju meandru. W pierwszej fazie rozwoju nastąpiło nieznaczne wykrzywienie koryta Warty, a na wypukłym brzegu akumulacyjnym wytworzyły się już łachy wałowe. Następna faza świadczy o pełnej dojrzałości meandru. Wytworzyły się dalsze łachy, a krzywizna koryta była daleko posuniętą. Ostat- nie dwie fazy rozwoju meandru związane były z okresem znacznego wzrostu wil- gotności klimatu, co spowodowało zwiększenie dynamiki procesu meandrowania i wytworzenie większych łach wałowych. W wyniku wielkich wezbrań powodziowych, przy jeszcze większym wzroście wilgotności klimatu, nastąpiło przerwanie szyi meandru, zaryglowanie koryta meandrowego co doprowadziło do zaniku meandru. | WSTĘP Niniejszy artykuł stanowi skrót pracy magisterskiej wykonanej w Zakładzie Geomorfologii Instytutu Geografii UAM. Kierownikowi Zakładu Panu Docentowi dr Stefanowi Kozarskiemu za kierowanie pracą i jej szczegółowe przedyskutowanie składam serdeczne podziękowanie. Charakterystyczną cechą środkowego odcinka Warty są liczne starorzecza, które w powiązaniu z akumulacyjnymi formami znaczne piętno w krajobrazie. Meander, będący przedmiotem tora, na północy Jaszkowa. Na sięga wschodzie do miejscowości prawie Tworzykowo, bezpośrednio przylega a na on do wywierają badań au- południu do współczes- nego koryta Warty. Badana forma posiada 2 km długości (w linii południ- kowej) i 1,3 km szerokości (w linii równoleżnikowej). Meander znajduje się w obrębie jednostki morfologicznej wyższego rzędu, jaką jest Pradolina Warszawsko-Berlińska. Do pradoliny przylegają wysoczyzny stadiału morenowe leszczyńskiego zalegające i pasem moren między pasem czołowych moren stadiału czołowych poznańskiego. 12 J. Borzyszkowski Od wschodu przylega Równina Średzka, a od południa Wysoczyzna Kościańska. Zmaczna działalność wód lodowcowych i polodowcowych posłużyła T. Bartkowskiemu (1957) do wyróżnienia następujących faz rozwoju systemu odwodnienia na tym obszarze: fazy glacjalnej — z odwodnieniem podlodowcowym ku południowi, fazy sandrowej i fazy pradolinowej — z odwodnieniem w kierunku północnym i zachodnim (okres bifurkacji) oraz fazy rzecznej, trwającej do czasów współczesnych — z odwodnieniem ku północnemu zachodowi. uz - wooo i 1 1 ‘oO 4 : я e e a р a x_i , ta? t tea Я 454 (O (42 a 7 ‘7 epen = ‘ e = 2 #7. <> > zA a a Rys. 1. Hipsometria meandru Warty koło Tworzykowa 1:25000 — Stwierdzono wzajemne krzyżowanie się obniżeń dolinnych świadczące o nakładaniu się poszczególnych faz rozwoju systemu odwodnienia. Część rynien posiada kierunek NW-SE. Są to subglacjalne rynny związane z ruchem lądolodu w czasie stadiału leszczyńskiego. Kierunki E-W i N-S przyjmują obniżenia dolinne związane ze stadiałem poznańskim oraz młodsze. Odnosi się to zwłaszcza do Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej i przełomowego odcinka doliny Warty. Obydwie te formy 'posiadają system teras związany z kształtowaniem się spływu wód fluwioglacjalnych w czasie stadiału poznańskiego i wód fiuwialnych w młodszych okresach. Niektórzy badacze przyjmują występowanie trzech lub czterech teras w analizowanym odcinku pradoliny — J. Mikołajski, B. Dammer, B. Kry- gowski (1961), S. Pawłowski, stępowanie siedmiu poziomów natomiast T. Bartkowski (1957) ustalił wyterasowych. Cztery niższe poziomy to te- Rozwój i zanik swobodnego rasy rzeczne, a trzy pozostałe to poziomy drami. W omawianym odcinku pradoliny meandru 13 terasowe korespondujące występują cztery z san. niższe terasy. rzeczne najbar- Wysokości względne poszczególnych teras są następujące: terasa I — 0 do 4 m nad poziom koryta rzeki, terasa II — 5 do 7 m nad poziom koryta rzeki, terasa III — 8 do 11 m nad poziom koryta rzeki, terasa IV — 11 do 13 m nad poziom koryta rzeki. Na mapie morfologicznej, opracowanej przez T. Bartkowskiego a przedstawionej na rycinie 2A w bezpośrednim sąsiedztwie badanego meandru dziej znajdują się trzy charakterystyczne znaczenie poziomie najniższe dla tego terasy. Są odcinka to terasy pradoliny i posiadające duże morfologiczne. Zachowane formy meandrowe występują na terasy pierwszej lub jak w badanym przypadku — drugiej. Problem meandrów Warty stanowi dziedzinę jeszcze niezbadaną. Badacze zajmujący się rzeźbą środkowej Wielkopolski dążyli dotychczas do syntetycznego opracowania tego obszaru i wyjaśnienia wielu problemów geomorfologicznych ogólniejszej natury. Odcinkiem Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej, interesującym autora, zajmowało się dotychczas bardziej szczegółowo dwóch badaczy: J. Mikołajski i T. Bartkowski. Badania ich dotyczyły głównie teras tu występujących bez szczegółowej analizy form, które rozwinęły się na tych terasach. W tym miejscu autor pragnie przedstawić w skrócie istotę meandrowania swobodnego jako wprowadzenie do szczegółowej analizy morfologicznej meandru. Istota meandrowania swobodnego wiąże się ze zjawiskiem wrodzonej krętości rzek o małym spadku, które dążą do profilu równowagi. Według badaczy zachodnioeuropejskich i amerykańskich: Leliavskiego, Prusa-Chacińskiego, Mathesa, Friedkina, Hjulstróma i Exnera (cyt. za L. B. wienia tyński Leopoldem się koryta 1958) oraz i M. rzeki G. Wolmanem jest efekt istnienie — 1960) śrubowego „przeszkody” w główną przyczyną przepływu samym wody korycie wykrzy- (Czetwer- rzeki. Wody płynące w wyniku takiego przepływu zaczynają erodować bocznie jeden brzeg, a wyerodowany materiał jest osadzany na akumulacyjnym brzegu — dalej w dół rzeki. Przy akumulacyjnym brzegu tworzy się skośna (lub poprzeczna) mielizna, zmieniająca się stopniowo w łachę podłużną. Wpływa to na zwiększenie zaburzenia przepływu wody i na znaczną erozję wklęsłego brzegu oraz na zwiększenie akumulacji na wypukłym brzegu. Tworząca się łacha pomaga skierować wody na wklęsły brzeg i w ten sposób posuwa się naprzód drążenie tego brzegu i przesuwanie koryta skośnie do pnzodu — po wypadkowej siły skierowanej zgodnie z ogólnym kierunkiem płynięcia rzeki i siły skierowanej zgodnie z prądami poprzecznymi działającymi w korycie. Sama łacha przybiera kształt podobny do koryta. W tym etapie rozwoju można ją nazwać łachą wałową (ang. — L -01835 — Auloy BEMOMOTEZ) (tipoz.4) м eseiog [9$ 'kSeloj > p=R , > м КЕ U Г 05 Pr 4 wmn. 5 ~ > M I г — 9 ‘eSmup emozrugo езелоф NIpuEsuu y 3M) s 4, я SĘ (ob ° = eseiey © esnup EUZAZOOSAW 'SKĄ — I EuzeJAMBIU KUSICOWU zpomeJjy Kzpólw (...truncated)