Początki śląskiej prowincji jezuitów

Tomasz Błaszczyk Początki śląskiej prowincji jezuitów Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 13/2, 123-132 2006 S aecu lu m C h ristian u m 13 (2006) n r 2 KS. TOMASZ BŁASZCZYK POCZĄTKI ŚLĄSKIEJ PROWINCJI JEZUITÓW Wstęp Epoka oświecenia odegrała dominującą rolę w życiu społecznym i politycz nym. W sferze intelektualnej jej wpływ uwidocznił się w racjonalizmie, który zburzył harmonię między wiarą a wiedzą zbudowaną przez Ojców Kościoła i scholastyków. W polityce wewnętrznej i międzynarodowej ludzie oświecenia wykreowali jedyny, ich zdaniem, słuszny motyw działania, jakim była racja sta nu. Oświecenie doprowadziło, poprzez promowanie indyferentnych postaw, do głębokiego zeświecczenia życia społecznego, a nawet ateizmu. Oddziaływując zaś na Kościół katolicki poprzez akcentowanie wszechwładzy państwa w za kresie spraw kościelnych i popieranie tendencji autonomicznych w jego łonie przyczyniło się do osłabienia jedności Kościoła powszechnego. Konsekwentnie dążąc do spłycenie życia religijnego i aktywności kościelnej, oświecenie w osta teczności spowodowało załamanie się życia zakonnego1. Na ten bieg wydarzeń nie bez przyczyny pozostawały tutaj polityczne aspira cje władców europejskich, którzy wykorzystując zdobycze intelektualne oświe cenia wykazywali wielką aktywność bądź w umacnianiu swojej władzy, bądź w tworzeniu wielkomocarstwowych struktur własnych rządów. Przykładem te go może być polityczna postawa króla pruskiego Fryderyka II. Jego polityczne aspiracje zmierzające do stworzenia wielkomocarstwowego państwa zakładały także militarne rozwiązania, które doprowadzić miały do urzeczywistnienia hegemonii Prus na arenie dziejowej2. Pierwszym tego objawem stała się pomoc zaoferowana następczyni tronu habsburskiego Marii Teresie w utrzymaniu władzy, za co król pruski zażądał Śląska3. Poirytowany przeciągającymi się ro kowaniami wiedeńskimi w grudniu 1740 r. wkroczył na Śląsk, by na drodze mi litarnych rozstrzygnięć zawładnąć jedną z najbardziej atrakcyjnych pod wzglę 1B. K u m o r, Historia Kościoła. Cz. 6. Lublin 1985, s. 49. 2 Z. Z i e l i ń s k i, FryderykIIHohenzollern. W: Encyklopedia Katolicka. T 5. Lublin 1989, kol. 742. 3J. G i e r o w s k i, K. P i w a r s k i, Zabiegi Wettynów i Hohenzollernów o Śląsk. W: Historia Śląska. Red. K. M a l e c z y ń s ki. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1963, s. 451; K. P o p i o i e k, Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku. Katowice 1972, s. 117. dem ekonomicznym i strategicznym prowincji tej części Europy4. Podpisanie pokoju preliminażowego w dniu 11.06.1742 r. potwierdziło zabór Śląska przez Prusy i tego stanu nie zmieniły nawet dwie kolejno prowadzone wojny: śląska (1744-1745) i siedmioletnia (1756-1763)5. 1. Kościół katolicki na Śląsku wobec nowego porządku politycznego Wkroczenie wojsk pruskich na tereny Śląska przyniosło znaczne zmiany w położeniu Kościoła katolickiego w obrębie diecezji wrocławskiej. Wpraw dzie kluczowe miasta śląskie zostały zajęte w przeciągu niecałych dwóch mie sięcy, to Wrocław, który odgrywał kluczową rolę w systemie obronnym, nie zo stał zajęty w pierwszym etapie prowadzonej wojny. Ciesząc się polityczną neutralnością władze Wrocławia nie wpuściły wojsk cesarskich w obręb murów miasta, a wrocławska kapituła katedralna nie zgo dziła się na ich wprowadzenie na Wyspę Tumską6. Dopiero w styczniu 1741 r. Ostrów został opanowany przez wojska pruskie, a władze zaborcze wystosowa ły żądanie wypłacenia pieniędzy w ramach kontrybucji wojennych. Mimo, że kapituła wrocławska posiadała kapitał pieniężny w wysokości 50 000 gulde nów, które przeznaczone były na wydatki wojenne dla następczyni tronu Marii Teresy, to kwota ta w marcu 1741 r. nie została przesłana do Berlina lecz zasili ła budżet Wiednia. Król pruski Fryderyk II odebrał ten fakt jako wyraz daleko idącej nielojalności i po zakończeniu wojny siedmioletniej wypomniał ten gest wrocławskiej kapitule katedralnej7. Jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych kapituła w obawie przed utratą mienia kościelnego postanowiła ratować skarbiec katedralny, umiesz czając go w klasztorze dominikańskim w Brünn. Pozostawał on tutaj przez kil ka lat, do czasu kiedy król nie wymusił na kapitule przywiezienia go z powro tem do Wrocławia8. Widoczna niechęć a nawet wręcz wrogie nastawienie obydwu stron wzglę dem siebie nie rokowało żadnych nadziei na dobre relacje między królem pru skim a Kościołem katolickim na Śląsku. Głęboką przepaść spowodowało żąda nie od duchowieństwa złożenia przysięgi wierności królowi. Odmowa jej złoże nia uważana była za czyn sprzeczny z racją stanu i groziła duchownym odebra 4J. F r a n k e, Die militärische Eingliederung Schlesiens in den preussischen Staat seit dem Jah re 1741. Jahbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau. T 9: 1964, s. 120. 5 L. P e t r y, Politische Geschichte 1740-1815. W: Geschichte Schlesiens. Preusisch-Schlesiens 1740-1945. Österreichisch-Schlesiens 1740-1918/45. Red. J. J. M e n z e l. T. 3. Stuttgart 1999, s. 2. 6 J. P a t e r , Wrocławska kapituła katedralna w X V III wieku. Ustrój-skład osobowy-działalność. Wroclaw 1998, s. 114. 7 M. L e h m a n n, Preussen und die katholische Kirche seit 1640. T. 3. Leipzig 1882, s. 678. 8 J. J u n g n i t z, Die Breslauer Germaniker. Breslau 1906, s. 270-271. niem beneficjów kościelnych, które przechodzić miały na rzecz państwa. Na kaz złożenia przysięgi wierności królowi budził u wielu duchownych konflikt sumienia zważywszy, że obowiązywała ich przysięga złożona Habsburgom. Na wet pertraktacje kapituły z urzędnikami królewskimi nie przyniosły pożąda nych efektów i doprowadziły do opuszczenia miasta przez sufragana wrocław skiego Eliasza Daniela Sommerfelda oraz kilku kanoników między innymi Ka rola Maurycego Frankenberga i Krzysztofa Fryderyka Gellhorna9. Dopiero in terwencja Stolicy Apostolskiej spowodowała, że Maria Teresa zwolniła kapitu łę z przysięgi wierności na rzecz króla pruskiego i tym samym nastąpiła możli wość powrotu duchownych z wygnania10. Jednak wzajemna nieufność wywołana obustronną pogardą, z jednej strony do wszelkiej formy wyznaniowej, a z drugiej strony do polityki konfesyjnej, stwarzała obraz nowej rzeczywistości politycznej w jakiej znalazł się Kościół katolicki na Śląsku. 2. Sytuacja Kościoła katolickiego pod panowaniem pruskim Opanowanie Śląska przez króla Fryderyka II spowodowało uczucie strachu i niepewności wśród śląskich katolików, zważywszy że do tej pory cieszyli się uprzywilejowaną pozycją w stosunku do wyznania protestanckiego. W obawie przed dyskryminacją śląskiego katolicyzmu kapituła katedralna, tuż po zajęciu Wyspy Tumskiej przez wojska pruskie, zwróciła się do króla z prośbą o zagwarantowanie nietykalności mienia kościelnego. Nowy władca Śląska dekretem z 28.07.1742 r. wydanym w Berlinie zagwarantował śląskim katolikom nienaruszalność ich praw, zachowanie tolerancji religijnej, swobody wyznania i nie wyrządzania żadnej krzywdy Kościołowi katolickiemu na Ślą sku11. Zapewnienia te były jednak dalekie od rzeczywi (...truncated)