"Literatura południa wieku : twórczość lat sześćdziesiątych XIX stulecia wobec romantyzmu i pozytywizmu", pod red. Janusza Maciejewskiego, indeks: Elżbieta Modrzewska-Kotkiewicz, Warszawa 1992 : [recenzja]

Zbigniew Przybyła "Literatura południa wieku : twórczość lat sześćdziesiątych XIX stulecia wobec romantyzmu i pozytywizmu", pod red. Janusza Maciejewskiego, indeks: Elżbieta Modrzewska-Kotkiewicz, Warszawa 1992 : [recenzja] Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 87/2, 223-228 1996 223 RECENZJE Związków tych autorka doszukała się w relacjach zachodzących między podmiotem przeżywającym rozpad a ruiną. Ruina może pełnić funkcję wehikułu czasu, przenosząc nas w przeszłość i ukazując zapowiedź przyszłości. Gdy jednak pominiemy jej symboliczne znaczenie, a skon centrujemy się na walorach przestrzennych, malowniczości, przenikaniu się świateł i cieni, to stanie się ona miejscem eksperymentów z wyobraźnią i marzeniami. Zburzone zamki lub kościoły, obłęd i rozdwojenie osobowości zamieszkujących je postaci potęgują nastrój grozy i przerażenia. Kreacja świata ruin w powieściach gotyckich jest na tyle interesująca, że warto chociażby o niej wspomnieć. Doświadczenie rozpadu jest wpisane nie tylko w biografie bohaterów podróży inicjacyjnych i strażników wtajemniczenia. Do bytów okaleczonych, szczątkowych, należy cała, pominięta w książce, gromada postaci fantastycznych i baśniowych: zjaw, upiorów, wampirów i nimf. Omówienie najbardziej typowych i oryginalnych wyobrażeń związanych z mieszkańcami ruin bardzo wzbogaciłoby książkę. Ruina, będąc pośrednikiem między epokami, przyniosła wzrost zainteresowania gotykiem. Obok literackiego odzwierciedlenia tej mody — zmiany w obyczajowości czy wydarzenia historyczne ukazują, jak wielki był jej zasięg. Angielski pisarz Beckford wzniósł wielkie neogotyckie opactwo Fonthill, które zawaliło się w r. 1825, niejako pieczętując szczytną ideę fundatora. Może warto by się też zastanowić, od którego momentu ruina stała się tylko stereotypowym elementem kiczowatych ogrodów, kiedy przekształciła się ze wzniosłej metafory dziejów w obiekt ataków satyrycznych (Słowac kiego F antazy). Ciekawy i wart włączenia do nowej edycji książki wydaje się spór romantyków o to, czy należy ruiny restaurować, czy lepiej pozostawić je w stanie „dzikim”: czy wznosić sztuczne gruzy, czy powoli czekać na naturalną interwencję przyrody. Zagadnienie ruin można przenieść także na płaszczyznę kompozycji utworów. Ówczesna poetyka poprzez fragmentaryczny, rujnujący tradycyjne zasady styl korespon dowała z często niejasną i tajemniczą fabułą utworów. Silnie eksponowała oniryzm i celowe burzenie ładu kompozycyjnego. Był to, z jednej strony, bunt przeciw klasycystycznej konwencji i estetyce harmonii, a z drugiej — jedyna możliwość poetyckiego zapisu wieloznaczności i nieskończoności. Według Novalisa fragment był tej możliwości początkiem, a rozwój, dopełnianie wiecznej powieści łączyły dzieło w całość. To przykładowe wyliczenie wskazuje, z jak ogromną ilością problemów styka się badacz tematów ruinowych. Oczywiście opracowanie wszystkich zagadnień w jednej książce jest niemożliwe, ale ta ich część, która w recenzowanym tomiku została uwzględniona, otrzymała omówienie bardzo rzetelne i interesujące. Lektura książki Grażyny Królikiewicz intryguje różnorodnością interpretacji oraz prowokuje do stawiania pytań. Tom asz Ł u czkow ski LITERATURA POŁUDNIA WIEKU. TWÓRCZOŚĆ LAT SZEŚĆDZIESIĄ TYCH XIX STULECIA WOBEC ROMANTYZMU I POZYTYWIZMU. Tom zbiorowy pod redakcją J a n u s z a M a c i e j e w s k i e g o . (Indeks: E l ż b i e t a M o d r z e w s k a - K o t k i e w i c z ) . Warszawa 1992. Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich, ss. 156. Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. 1 Zapoczątkowana Z a rysem litera tu ry polsk iej z ostatnich lat szesnastu Piotra Chmielowskiego (1881) tradycja przyznawania warszawskiej batalii „starej” i „młodej” prasy przełomowego znaczenia w rozwoju polskiego pozytywizmu nadal powoduje w akademickich syntezach literatury tej epoki wyciszenie zjawiska z życia literackiego 224 RECENZJE Galicji początku lat sześćdziesiątych w. XIX, które opisał Janusz Maciejewski w książce P rzedb u rzow cy. Z p ro b lem a tyk i przełom u m iędzy rom antyzm em a p o zy tyw izm em (1971). Do odejścia od egzogenetycznej cezury między tymi epokami nie skłania badaczy ani fakt, że „intelektualne zainteresowanie myślą zachodnioeuropejską, myślą pozytywis tyczną, jest znacznie wcześniejsze w Galicji niż w Królestwie Polskim” 1, ani konstatacja, że „powieść popowstaniowa, zarówno pod względem ideologicznym (hasła organicznikowskie), jak zwłaszcza w swej technice stanowiła kontynuację prozy okresu poprzedniego”2. W tej sytuacji dorobkiem galicyjskich prepozytywistów zajęła się Alina Witkowska w zakończeniu swojej syntezy literatury romantyzmu (1986). Stwierdzenie Jerzego Ziomka z r. 1986, że „badacze epoki [pozytywizmu] dziś wyraźniej niż kiedyś mówią o pozytywizmie przed r. 1863 i o trwałości romantyzmu po powstaniu styczniowym” 3, znalazło realizację w podręczniku dla szkół ponadpod stawowych pióra Józefa Bachorza, pt. P o zy ty w izm (1995). Nakreślony tam obraz literatury epoki postyczniowej został wzbogacony o publicystyczny i literacki dorobek pokolenia r. I8604, poświadczony przedrukowanymi w antologicznej części podręcz nika tekstami Józefa Szujskiego, Michała Bałuckiego i Jana Dobrzańskiego. Stało się to zapewne dzięki — unikatowej już dziś — chronologicznej rozpiętości optyki badawczej Bachorza, którego wczesne prace (1969, 1972, 1979) traktowały o problematyce realizmu w literaturze okresu międzypowstaniowego. Tezę, że „cezura powstania styczniowego nie jest cezurą w dziejach powieści polskiej”, uzasadnił Bachórz w refera cie na temat rozwoju polskiej powieści realistycznej, wygłoszonym na Zjeździe Polonistów w 1995 roku5. Gdański badacz literatury jest też autorem jednej z prac przedstawionych na sesji naukowej IBL PAN (1984) na temat zjawisk granicznych między romantyzmem a pozytywizmem, wydanych w recenzowanym tu tomie (zob. s. 5, wstęp J. Maciejew skiego). Sesja ta stała się poniekąd wieloproblemową — rozpisaną na głosy jej uczestni ków — kontynuacją opisu zjawisk literackich lat sześćdziesiątych w. XIX, których prezentację zapoczątkowała przed laty książka o galicyjskich „przedburzowcach”. Redaktor tomu, Janusz Maciejewski, proponuje we W stępie spojrzenie na dziesię ciolecie 1860—1870 ,jako na całość odrębną zarówno wobec tego, co ją poprzedzało, jak i tego, co po niej nastąpiło” (s. 5 —6). Celem bowiem owego zbioru rozpraw jest zarówno poszukiwanie specyfiki tego okresu przełomowego, jak i „zrozumienie doj rzałych modeli literatury: i ustępującego, i — szczególnie — tego, który się rodzi i kształtuje” (s. 6). Warto zauważyć, że trafniejszym określeniem omawianej dekady byłby — z odwołaniem się do podobnych sytuacji choćby w tym stuleciu — termin „międzyokres” 6 lub „okres przejściowy”7, jeśli przyjmuje się, że „termin »przełom« 1 J. К u l c z y c k a - S a l o n i , Pozytyw izm . W zbiorze: Literatura polska od średniowiecza do pozytywizm u. Warszawa 1979, s. 595. W zmianka o „pozytywistach” (g (...truncated)