"Powracająca fala : mityczne konteksty wybranych powieści Bolesława Prusa i Elizy Orzeszkowej", Cezary Zalewski, Kraków 2005 : [recenzja]

Krystyna Bezubik "Powracająca fala : mityczne konteksty wybranych powieści Bolesława Prusa i Elizy Orzeszkowej", Cezary Zalewski, Kraków 2005 : [recenzja] Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 98/1, 174-178 2007 174 RECENZJE Zajmują trwałe miejsce w badaniach nad romantyzmem. A jeśli dodać możliwość kontak tu ze wspaniałą polszczyzną autora tomu Jak pachnie na Litwie Mickiewicza, której próbki porozsiewane są w niniejszym omówieniu, to wysoki walor recenzowanej pracy będzie dodatkowo podkreślony. Z recenzenckiego obowiązku chciałbym jeszcze wspomnieć o niedopatrzeniu redak cyjnym, jakim jest brak noty bibliograficznej. W wydanym w tej samej serii tomie „Złą czyć się z burzą... ”z roku 2005 ta usterka została usunięta. Niby drobiazg, a przecież waż ny w książce grupującej teksty, które były wcześniej publikowane w różnych miejscach. Należałoby mieć także zastrzeżenia do pracy autorki indeksu. Zbyt wiele imion autorów powszechnie znanych nie zostało tu rozwiązanych, by nie można było mówić o niedorób ce redakcyjnej. Nie jest chyba trudne rozszyfrowanie S. Balbusa jako Stanisława Balbusa, B. Baczkijako Bronisława Вaczki, K. Bartoszyńskiego jako Kazimierza Bartoszyńskiego. A to zaledwie mała próbka odnosząca się do jednej tylko litery alfabetu. Warto jeszcze zaznaczyć, że Bachórz uzupełnił przypisy o prace nowsze, tak iż rzeczy dawniejsze zosta ły uaktualnione stosownie do obecnego stanu badań. Arkadiusz Bagłajewski C e z a r y Z a l e w s k i , POWRACAJĄCA FALA. MITYCZNE KONTEKSTY WYBRANYCH POWIEŚCI BOLESŁAWA PRUSA I ELIZY ORZESZKOWEJ. Kra ków (2005). (Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”), ss. 314, 2 nlb. Powiązanie literatury pozytywizmu z ideologią epoki i stopniowe uwalnianie się przez pisarzy tego okresu od krępującego „gorsetu” ograniczeń światopoglądowych należą do ważniejszych problemów poruszanych przez historyków literatury. Motywy metafizyczne czy konteksty biblijne pojawiające się w dojrzałej twórczości Orzeszkowej i Prusa były ukazywane jako przejaw załamania się wiary literatów w ideologię pozytywistyczną1. Na tym tle książka Cezarego Zalewskiego wyróżnia się tym, że autor proponuje „czytanie polskiego pozytywizmu nie tyle »wbrew« ideologii, ile »poza« nią [...]” (s. 6). Rezygnując z kwestii programowych i kwestii szeroko rozumianego realizmu, wybiera spojrzenie an tropologiczne. Zalewski sięga do prac francuskiego myśliciela René Girarda. Zgodnie ze stworzoną przez niego teorią, pragnienia człowieka mają charakter naśladowczy, co łączy się z rywa lizacją i konfliktowością stosunków międzyludzkich, powodującymi kryzys, który można zażegnać jedynie poprzez złożenie ofiary. Powracającafala ukazuje, w jaki sposób Orzesz kowa w Dziurdziach i Prus w Placówce uchwycili mechanizm kozła ofiarnego, jak w Lalce został oddany mimetyczny charakter pragnienia związany ze zjawiskiem pseudonarcyzmu, jak wreszcie kontekst baśniowy Nad Niemnem pozwolił pisarce ukryć istnienie tych problemów. Zalewski udowadnia swoją tezę, analizując dwie płaszczyzny tekstu. Po pierw sze, wnikliwej obserwacji poddaje występujące w powieściach relacje między bohatera mi. Po drugie, wyróżnia fragmenty o charakterze metatekstowym, które według niego są skrótowym zapisem reguł narracji i sugerują sposób odczytania dzieł. Rozdział I, Polowanie na ofiarę. „Dziurdziowie ” w świetle mitu i rytuału kozła ofiar nego, składa się zasadniczo z dwóch części. Najpierw autor rozpatruje powieść w odnie 1 Mam tu głównie na myśli doskonałe artykuły S. F i t y (m.in. Eliza Orzeszkowa w poszuki waniu religii. W zb.: Problematyka religijna w literaturze pozytywizmu i Młodej Polski. Świadectwa poszukiwań. Red. S. Fita. Lublin 1993; „Pozytywista ewangeliczny". Problematyka religijna w twór czości Bolesława Prusa. W zb.: Proza polska w kręgu religijnych inspiracji. Red. M. Jasińska-Wojtkowska, K. Dybciak. Lublin 1993). RECENZJE 175 sieniu do procederu polowań na czarownice, następnie wskazuje na istnienie w niej sto sunków opartych na pragnieniu naśladowczym. Połączenie tych elementów analizy wyni ka z teorii Girarda, który stwierdził, że procesy wiedźm stanowią powtórzenie mitu po święcenia kozła ofiarnego i mają na celu przywrócenie pierwotnego porządku naruszone go poprzez konflikt między rywalami, wyrosły na gruncie mimetyzmu pragnień. Zalewski umieszcza utwór Orzeszkowej w kontekstach prac naukowych z dziedziny historii i etnografii powstałych w w. XIX, omawiających zjawisko procesów czarownic; sięga także po odniesienia literackie (Chata za wsią Kraszewskiego) i mityczne (święto kozła, litewski mit o Egle i Żaltisie, sakralne znaczenie zawodu kowala i znachorki). Uka zuje w ten sposób intertekstualność powieści i elementy wspólne wskazanych kontekstów występujące w Dziurdziach, skupiające się wokół czterech punktów schematu prześla dowczego: kryzys, oskarżenia, znaki selekcji, przemoc. Następnie przechodzi do szczegó łowego omówienia, w czym powieść j est odmienna od swoj ego intertekstu, gdyż, jak twier dzi, „dopiero analiza różnic czy pewnych uzupełnień pozwala dostrzec stanowisko wobec rekonstruowanego kontekstu oraz - co ważniejsze - pokazuje, iż ta krytyczna intencja wywodzi się z odkrycia mechanizmu, który legł u podstaw przywołanej tradycji” (s. 14). Aby ujawnić ten mechanizm, Zalewski wnikliwie przygląda się relacjom panującym między bohaterami. Podkreśla, że pragnienia postaci, dotyczące głównie sfery erotycznej, to efekt mimesis. Jedynie Michałko i Pietrusia są od niego wolni i to właśnie, według Zalew skiego, stanowi podstawę oskarżenia znachorki o czary, gdyż pozostali mieszkańcy wsi nie potrafią zrozumieć możliwości istnienia trwałego pragnienia nie podtrzymywanego przez zewnętrzne czynniki. Na gruncie owego pragnienia naśladowczego rodzą się - jak wskazuje autor recenzowanej książki - zazdrość, rywalizacja i niekontrolowana agresja, które stają się przyczyną zarzutów kierowanych wobec głównej bohaterki. Jej zabicie przywraca ład w świecie mieszkańców wsi. Zalewski jednak akcentuje, że ta ofiara nie kończy uruchomio nego procesu przemocy. Morderstwo również stanowi naruszenie porządku, a wymierzona Dziurdziom przez sąd niezwykle wysoka kara jest poświęceniem kolejnego kozła ofiarne go, gdyż nie dopuszczając do prawdopodobnej zemsty Michałka, zapobiega kolejnym ak tom bezprawia i przywraca zachwianą równowagę. Badacz podkreśla w ten sposób, że Orzeszkowa dostrzegła uniwersalność mechanizmu prześladowania i szukania ofiary. Analiza Dziurdziów zostaje przeprowadzona w sposób ciekawy, logiczny, przekonu jący czytelnika co do jej trafności. Zaletą jest konsekwentne uporządkowanie intertekstów w odniesieniu do fragmentów utworu, które stanowią jego klamry kompozycyjne (proces, opowieści Akseny, rozmowy Pietrusi z mężem). Jednakże zgromadzony materiał porów nawczy zdaje się przesłaniać samą powieść. Kolejny rozdział, Ofiara uratowana. „Księga H ioba”jako paradygmat „Placówki” Bolesława Prusa, jest, jak wskazuje tytuł, (...truncated)