"Bolesław Prus : pisarz - publicysta - myśliciel", red. Maria Woźniakiewicz-Dziadosz, Stanisław Fita, Lublin 2003 : [recenzja]

Sylwia Karpowicz-Słowikowska "Bolesław Prus : pisarz - publicysta myśliciel", red. Maria Woźniakiewicz-Dziadosz, Stanisław Fita, Lublin 2003 : [recenzja] Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 98/1, 178-183 2007 178 RECENZJE nia pragnienia naśladowczego oraz przemocy, co j est konieczne ze względu na ideologicz ne przesłanie utworu. Powracająca fala Zalewskiego ma formę logicznie i rzetelnie przeprowadzonego na ukowego wywodu. Autor precyzyjnie posługuje się językiem i terminologią. Konsekwent nie stosuje przyjęty aparat badawczy, na ogół udowadniając swoje tezy na kilku płaszczy znach. Recenzowanej książce nie można odmówić nowatorstwa i świeżego spojrzenia na pisar stwo pozytywistyczne. Co prawda, pojawiają się w niej tezy interpretacyjne nie zawsze w sposób zadowalający udokumentowane, czasem stawiane autorytatywnie, jednakże nie umniejsza to jej wartości. Autor udowadnia, że nawet największe powieści tego okresu nie zostały jeszcze w pełni odkryte i mogą zaskakiwać swoich interpretatorów. Ponadto pokazu je, że mają one wymiar uniwersalny i można je postawić na równi z najwybitnieszymi osiąg nięciami literatury europejskiej. Odczytanie arcydzieł Orzeszkowej i Prusa w kontekście mitycznym ujawnia niezwykłą przenikliwość tych pisarzy, a także ich intuicję antropolo giczną. Książka Zalewskiego stanowi zatem nowe, ciekawe spojrzenie na twórczość pozy tywistyczną. Wydaje mi się, że zebrany przez autora materiał może zainteresować badaczy nie tylko literatury pozytywizmu, ale także Młodej Polski, gdyż wskazanie kontekstu mitycznego i baśniowego omawianych powieści pozwala odnaleźć elementy łączące dzie ła powstałe w obu tych epokach. Krystyna Bezubik BOLESŁAW PRUS. PISARZ - PUBLICYSTA - MYŚLICIEL. Redakcja: M a r i a W o ź n i a k i e w i c z - D z i a d o s z , S t a n i s ł a w F i t a . (Recenzent: EdwardPieścikowski). Lublin 2003. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 438. „Obra zy Kultury Polskiej”. Łatwiej jest krytykować, aniżeli tworzyć к Z okazji 90. rocznicy śmierci Aleksandra Głowackiego odbyła się w Kazimierzu Dol nym oraz Nałęczowie w dniach 11-12 X 2001 (a więc w przededniu rocznicy przypadają cej w maju 2002) konferencja naukowa. Chociaż sam bohater wydarzenia - Bolesław Prus - w 1896 roku napisał: „mam wstręt do mówienia o swoich utworach” 2, to potomnych nie powstrzymały nigdy te słowa. Również i tym razem poddano analizie całokształt twórczo ści pozytywisty. Materialnym efektem tego wielopokoleniowego spotkania prusologów stała się książka Bolesław Prus. Pisarz -publicysta - myśliciel. Zamierzenia organizatorów konferencji, aby uwzględnić nie tylko twórczość literac ką, ale również publicystykę oraz „dorobek [Prusa] jako myśliciela i popularyzatora wie dzy” (s. 7), nie do końca się powiodły. Przyjęta na potrzeby spotkania formuła: pisarz publicysta - myśliciel, nie okazała się wystarczająco elastyczna. W związku z taką kon w encją trzeba było dokonać kilku niezbyt oczywistych czy słusznych wyborów. Umieszczono w książce np. trzy artykuły o charakterze językoznawczym (Kwiryny Handke Warszawa Bolesława Prusa i Stefana Żeromskiego, Bożeny Matuszczyk Frazeologia i me taforyka pozytywistyczna w „Lalce ” Bolesława Prusa, Violetty Machnickiej Wybrane ele 1 B. P r u s, „ Ogniem i mieczem ". Powieść z lat dawnych Henryka Sienkiewicza. W zb.: Pro gramy i dyskusje literackie okresu pozytywizmu. Oprać. J. K u l c z y c k a - S a l o n i . Wrocław 1985, s. 502. BN 1249. 2 B. P r u s , Male uzupełnienie dużej „Książki jubileuszowej". „Kurier Codzienny” 1896, nr 132. Przedruk w: B. P r u s , Pisma.T. 29\Studia literackie, artystyczne ipolemiki. Red. Z. S z w e y k o w s k i . Warszawa 1950, s. 225. RECENZJE 179 menty XIX-wiecznego języka potocznego Warszawy) w bloku tekstów dotyczących publi cystyki autora Emancypantek. Jeżeli taki porządek miałby uzasadnienie w przypadku prac Handke oraz Machnickiej, które za materiał rozważań onomastyczno-słownikowych wy brały Kroniki Prusa, to zamieszczenie artykułu Matuszczyk - ze względu na przedmiot obserwacji, jakim była frazeologia Lalki - nie wydaje się słuszne. Najwidoczniej klucz „językowy” stanowił tutaj podstawowy wyznacznik układu tekstów. Z kolei artykuł Anny Martuszewskiej (O „zbiorowym człowieku” i utylitaryzmie Bolesława Prusa) rozpoczy nający blok „literacki” zdecydowanie lepiej sytuowałby się w sąsiedztwie prac poświęco nych Prusowi jako myślicielowi i teoretykowi literatury. Badaczka zajęła się tu Prusowskim rozumieniem utylitaryzmu, użytecznością jako kategorią aksjologiczną, podjęła roz ważania nad stosunkiem pisarza do tendencyjności. Takie umieszczenie rozprawy byłoby celowe choćby z tego względu, iż materiału do obserwacji, obok marginalnie wspomnia nych Emancypantek, dostarczają przede wszystkim Kroniki oraz Najogólniejsze ideały życiowe. Należy dodać, iż szeroki kontekst filozoficzny i teoretyczno literacki jest niewąt pliwym atutem tego szkicu. Książka określa przestrzeń zainteresowania współczesnych badań nad dorobkiem Bolesława Prusa. Zdecydowana większość artykułów (21 spośród 32) poświęcona jest twórczości literackiej. Wobec poruszonych tematów oraz heurystycznych rozwiązań nie zwykle trafna okazuje się opinia Gadamera, który stwierdził, iż „interpretacja [to] »nie kończące się zdanie«” 3. Liczne prace przynoszą i tu, w omawianym zbiorze, nowe odczy tania. Przykładem może być spojrzenie na postać Szumana, którego Józef Bachórz prezen tuje w tekście O doktorze Szumanie w „Lalce” Bolesława Prusa. Artykuł ten jest próbą zerwania ze stereotypem bohatera jako szydercy, sarkastycznego złośliwca, i ujęcia tej postaci w kategorii człowieka tragicznie rozdartego między rozsądkiem a uniesieniem ro mantycznym. Tym samym Bachórz umieszcza Szumana bliżej Wokulskiego, z którym łą czą go dylematy ideowe. Są też rozprawy podejmujące względnie nowe zagadnienia, np. problem starości. Takim tematem zajęła się Maria Obrusznik-Partyka w szkicu Problem starości w utworach literackich i „Kronikach” Bolesława Prusa. Na szczególną uwagę zasługuje niezwykle esencjonalna, przekrojowa oraz wieloaspektowa praca Ewy Paczoskiej Niemłodzi i starzy u Prusa. Paczoska po raz kolejny potwierdziła swoje warsztatowe mistrzostwo, gdyż potrafiła w czytelny sposób okiełznać materię wielu utworów (analizu je Lalkę, Kłopoty babuni, Pałac i ruderę, Emancypantki, Dzieci, Faraona, Dusze w niewo li). Nie we wszystkich pokonferencyjnych artykułach umiejętność syntetyzowania dorob ku Prusa pod kątem wybranego motywu czy problemu łączyła się z przejrzystością wywo du, a także z pogłębioną analizą. Taką sytuację zaobserwować można przy lekturze tekstu Anny Kalinowskiej Między stereotypem a lirycznym opisem - w poszukiwaniu modelu Prusowskiej noweli, w którym autorka wydaje się przytłoczona nadmiarem materiału (przy wołuje 15 nowel pozytywisty), wymykającego się spod kompozycyjnej dyscypliny i nie owocującego atrakcyjnością spostrzeżeń. Najwięcej spośród artykułów poświęc (...truncated)