"Jak pachnie na Litwie Mickiewicza i inne studia o romantyzmie", Józef Bachórz, indeks Maria Szoska, Gdańsk 2003 : [recenzja]

Arkadiusz Bagłajewski "Jak pachnie na Litwie Mickiewicza i inne studia o romantyzmie", Józef Bachórz, indeks Maria Szoska, Gdańsk 2003 : [recenzja] Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 98/1, 163-174 2007 III. R E C E N Z J E I P R Z E G L Ą D Y Pamiętnik Literacki XCVIII, 2007, z. 1 PL ISSN 0031-0514 J ó z e f B a c h ó r z , JAK PACHNIE NA LITWIE MICKIEWICZA I INNE STUDIA O ROMANTYZMIE. (Indeks: Maria Szoska). (Gdańsk 2003). Słowo / obraz terytoria, ss. 310. Tom studiów, esejów i szkiców Józefa Bachorza wziął swój tytuł od jego głośnego tekstu sprzed lat kilkunastu - Jak pachnie na Litwie Mickiewicza - który uzyskał status klasyki polonistycznej *. Inne prace z tego tomu, np. O Emilii Plater i ,, Śmierci pułkowni k a ”. Narodziny i dzieje legendy także zdołały wejść do obiegu naukowego i mają trwałe miejsce w historii literatury2. Z kolei obszerna rozprawa Indywidualiści w gromadzie. Grupy literackie w Królestwie Polskim w okresie międzypowstaniowym, uprzednio wydrukowa na w serii „Obraz Literatury Polskiej” 3, od lat funkcjonuje w dydaktyce uniwersyteckiej. Znane są także i cytowane inne studia, które złożyły się na recenzowany tom. Nie ma tu więc niespodzianek wydawniczych. Przeciwnie - omawiana książka grupuje teksty znane, choć rozrzucone przedtem po czasopismach naukowych oraz zbiorach. Niebezzasadne jest zatem pytanie o charakter nowej całości edytorskiej, tym bardziej że ostatnie lata przynio sły również inne tomy gromadzące rozproszony dorobek naukowy Bachorza. Prezentowana tu praca, jak też jej, by tak rzec, „siostrzana” edycja, ogłoszona w tym samym wydawnictwie i w tej samej serii „Studia Literackie i Artystyczne” pt. „Złączyć się z burzą... ” Tuzin studiów i szkiców o romantycznych wyobrażeniach morza i egzotyki4, a tak że książka opublikowana nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego, w podobnej jak omawiana rzecz szacie graficznej, z podobną nawet okładką: Romantyzm a romanse. Studia i szkice o prozie polskiej w pierwszej połowie X IX wieku5- zawierają, jak widać, romantyczne teksty Bachorza, choć nie wszystkie. Stanowią przeto te książki zamknięcie pewnego etapu badań autora nad literaturą romantyczną. Odznaczają się przy tym przemy ślaną konstrukcją i kompozycją. Nie są to typowe „składanki”, powstałe z ambicji zebra nia różnorodnego, a rozproszonego dorobku naukowego. Z pewnym uproszczeniem moż na bowiem powiedzieć, że tom Jak pachnie na Litwie Mickiewicza grupuje głównie (choć nie tylko) teksty mickiewiczowskie Bachorza. Z kolei druga z przypomnianych tu książek gromadzi studia i szkice marynistyczne, jak też poświęcone egzotyzmowi romantyczne mu. Trzecia rzecz została skomponowana, na co wskazuje tytuł, a doprecyzowuje podty tuł, z rozpraw dotyczących prozy pisanej w pierwszej połowie XIX wieku. Oczywiście, 1 Tekst ukazał się w zb.: Mickiewicz. W 190-lecie urodzin. Red. H. Krukowska. Białystok 1995. 2 Pierwodruk: O Emilii Plater i „Śmierci pułkownika ". (Refleksje sceptyka). „Zeszyty Nauko we Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego”, Prace Historycznoliterackie 1973, nr 2. 3 J. B a c h ó r z , Grapy literackie w Królestwie Polskim w okresie międzypowstaniowym. W zb.: Literatura krajowa w okresie romantyzmu. 1831-1863. T. 2. Red. M. Janion, M. Demałowicz, M. Maciejewski. Kraków 1988. „Obraz Literatury Polskiej” . Seria III. 4 J. B a c h ó r z , „Złączyć się z burzą... ” Tuzin studiów i szkiców o romantycznych wyobraże niach morza i egzotyki. Gdańsk 2005. 5 J. B a c h ó r z , Romantyzm a romanse. Studia i szkice o prozie polskiej w pierwszej połowie X IX wieku. Gdańsk 2005. 164 RECENZJE owe trzy wydane ostatnio książki znalazły się na półce z pracami Bachorza, na której trwa łe miejsce zajmująjego wcześniejsze, monograficzne studia: Poszukiwanie realizmu. Stu dium o polskich obrazkach proząw okresie międzypowstaniowym 1831-1863 (Gdańsk 1972) oraz Realizm bez ,, chmurnej jazdy ”. Studia o powieściach Józefa Korzeniowskiego (War szawa 1979). Nie należy przy tym zapominać, że gdański historyk literatury należy do szczupłego grona autorów panujących nad całym wiekiem XIX, czego świadectwem chociażby znakomite, obszerne wstępy do wydań w serii „Biblioteka Narodowa” tomów Prusa {Lalka, Kroniki), Orzeszkowej {Nad Niemnem)6, będące w istocie „małymi mono grafiami” utworów, a opracowania tekstów, zaopatrzone w bogate przypisy, są same w so bie wybitnymi dokonaniami edytorskimi, ujawniającymi nieprzeciętną erudycję badacza na różnych polach. Aktywność naukowa Bachorza jest oczywiście większa i nikomu w śro dowisku nie trzeba przypominać oczywistości, choć warto w tym miejscu przynajmniej nadmienić o pracy redaktorskiej (wespół z Aliną Kowalczykową) nad Słownikiem litera tury polskiej X IX wieku1. Po tych wstępnych uwagach pora przej ść do właściwego tematu niniejszego omówienia. Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej konstrukcji tomu Jak pachnie na Litwie Mickiewi cza. Autor podzielił go na trzy części. Część I mieści obszerne studium, wspomniane na początku recenzji, poświęcone narodzinom legendy Emilii Plater i jej literackiej realizacji, Śmierci pułkownika Mickiewicza. Ponadto znalazły się tu inne teksty mickiewiczowskie: tytułowe Jak pachnie na Litwie Mickiewicza, następnie Fauna w słowniku Mickiewicza oraz Śmiech i uśmiech w „Panu Tadeuszu”. Osobno został wyodrębniony, jako część II, szkic Mickiewiczowska idea Europy. Taki układ ma swoje uzasadnienie, w części I bo wiem zebrane zostały studia i szkice poświęcone, z grubsza rzecz określając, rozważa niom wokół zagadnień legendy literackiej oraz - i tu już dostrzeżemy wyraźniejszą spój ność kompozycyjną - różnym aspektom wyobraźni poetyckiej Mickiewicza. Można było by, co prawda, wyodrębnić pierwsze studium, O Emilii Plater i ,,Śmierci pułkownika”, z uwagi na odmienny przedmiot badań, dzięki czemu wyraźniejsza byłaby część poświę cona wyobraźni poetyckiej Mickiewicza, ale też związanie studium o Platerównie z eseja mi o smakach i zapachach świata Soplicowa i jego staropolskich źródłach kulturowych wzmacnia - warto zauważyć - tę cząstkę książki, która przedstawia się jako wieloperspektywiczne spojrzenie badacza na „dawność” wpisaną w dzieło Mickiewicza. W różnych, jak się okazuje, wymiarach: bo i legenda Emilii Plater czerpie z żywotnego mitu rycer skiego, i flora oraz fauna w narodowej epopei ujawniają„swojski”, „domowy” nade wszyst ko charakter, a i kultura śmiechu w Panu Tadeuszu na wiele sposobów odsyła do staropol skiej szlacheckiej „wesołości”. Nadmieńmy na marginesie niniejszych rozważań, że nie dawno także Marta Piwińska w obszernym studium wskazała na zakorzenienie Mickiewicza jako autora Pana Tadeusza w staropolszczyźnie8. Jak już pisałem, osobne miejsce w układzie kompozycyjnym tomu zajmuje szkic Mic kiewiczowska idea Europy - różny od wcześniejszych prac tak w metodzie, jak w eksplikacji problemowej, a przy tym zamykający obszerniejszą, mickiewiczowską część książ ki. W części III znalazły się natomiast studia poświęcone pr (...truncated)