Kübreviyye Tarikatı Şeyhi Seyfeddin el-Bâharzî’nin (ö. 659/1261) Esrârü’l-erbaîn li-ahyâri’s-sâirîn Adlı Kırk Hadisi ve Hadislerde Muvaşşah (Akrostiş) Uygulaması

Kübreviyye Tarikatı Şeyhi Seyfeddin elBâharzî’nin (ö. 659/1261) Esrârü’l-erbaîn liahyâri’s-sâirîn Adlı Kırk Hadisi ve Hadislerde Muvaşşah (Akrostiş) Uygulaması * Dr. Öğr. Üyesi Mahmud Esad ERKAYA ∗∗ Atıf / ©- Erkaya. M. E. (2018). Kübreviyye Tarikatı Şeyhi Seyfeddin elBâharzî’nin (ö. 659/1261) Esrârü’l-erbaîn li-ahyâri’s-sâirîn Adlı Kırk Hadisi ve Hadislerde Muvaşşah (Akrostiş) Uygulaması, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18 (2), 825-871. Öz- İslam Tarihi boyunca pek çok sûfi tasavvuf alanında telif ettiği kıymetli çalışmalarının yanında tefsirden hadise, İslam hukukundan kelama varıncaya kadar derinleşmiş oldukları ilim alanları ile ilgili sağlam kaynaklara dayanan, zengin içerikli ve ses getiren eserler ortaya koymuşlardır. Kübreviyye tarikatının önemli simalarından Seyfeddin el-Bâharzî de tasavvuf literatüründeki önemli eserlerinin yanında uzmanlaşmış olduğu hadis ilminin bir mahsulü olarak kırk hadisten oluşan bir eser meydana getirmiş ve buna Esrârü’l-erbaîn li-ahyâri’s-sâirîn adını vermiştir. Esrârü’l-erbaîn, 16 varaktan oluşmaktadır. Henüz yayınlanmamış bu eserin istinsah yılı 840/1436 olarak gözükmektedir. Bâharzî kırk hadisin her birinin başına hadisi rivayet ettiği şeyhi, hadisi işittiği mekân, belde veya bulunduğu şehri ve hadisi aldığı tarihi mümkün olduğunca zikretmeye gayret etmiştir. Onun bu kayıtlarından anlaşıldığı kadarıyla eser, 607/1210 ile 628/1231 yılları arasında sema yoluyla aldığı hadisleri ihtiva etmektedir. Eserde bizzat hadis dinlediği on yedi ayrı şeyhinin ismi geçmektedir. Müellif eseri müridleri için bir hatırlatma olması ve sâlih kimselerin duasını almak için yazdığını belirtmektedir. Eser, tergîb ve terhîb konularındaki hadislerden derlenmiş olup müellife göre bunların tamamına yakını sahih rivayetlerden oluşmakta olup bazı rivayetlerin sıhhatinin ise problemli, en azından sahih derecesine ulaşamama ihtimali olduğu görülmektedir. Eserin en orijinal yönü hadislerin seçimi ve sıralanmasında gizlidir. Nitekim eserine alacağı hadisleri muhtelif zaman ve mekânlarda birebir görüştüğü * Bu makale 9-11 Şubat 2018 tarihinde Şanlıurfa’da düzenlenen “2. Uluslararası er-Ruha Sosyal Bilimler Kongresi”nde “Seyfeddin Bâharzî ve Esrârü’l-erbaîn li-ahyâri’s-sâirîn Adlı Eseri” adıyla sunulmuş tebliğin düzenlenmiş ve genişletilmiş halidir. ∗∗ Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Polatlı İlahiyat Fakültesi Tasavvuf Anabilim Dalı, e-posta: , ORCID: 0000-0003-3981-4688 826 | Dr. Öğr. Üyesi Mahmud Esad ERKAYA şeyhlerden rivayet ettiği hadisler arasından seçmiştir. Hadislerin seçiminde rivayetlerin sıhhati ve konusu etkili olduğu kadar hadiste muvaşşah (akrostiş) sanatını uygulama gayretinin de etkili olduğunu söylemek mümkündür. Nitekim kırk hadisin her birinin ilk harfi bir araya getirildiğinde yukarıdan aşağıya müellifin ismi, künyesi ve nisbesi ortaya çıkmaktadır. Böyle bir uygulama yapmış olması, müellifin hadis birikimini göstermesi açısından ayrıca önemli addedilebilir. Öte yandan eser tek bir konu çerçevesinde derlenmiş kırk hadisten oluşmamaktadır. Neredeyse her bir hadis farklı bir mevzuyu işlemektedir. Eserde kısa, ezberlenmesi kolay rivayetler olduğu gibi çok uzun hadisler de bulunmaktadır. Bâharzî, eserde hadislerin metinlerinin yanında senedine de yer vermiştir. Senette hadisi aldığı şeyhini, ad, baba adı, künye ve nisbeyi ayrıntısıyla zikrederek vermektedir. Anahtar sözcükler- Seyfeddin Bâharzî, Tasavvuf, Hadis, Kırk Hadis. §§§ Giriş Sûfî müelliflerin pek çoğu, İslâm Tarihi boyunca yalnızca tasavvuf kapsamında mütalaa edilen eserler telif etmekle kalmamış, bunun yanında tefsirden hadise, İslam hukukundan kelama varıncaya kadar derinleşmiş oldukları ilim dalları ile ilgili sağlam kaynaklara dayanan, zengin içerikli ve ses getiren eserler ortaya koymuşlardır. Bu sûfî müelliflerin sayıları azımsanacak miktarda değildir. Bunda tasavvufî terbiye almalarının yanında aynı zamanda uzun yıllar medrese tahsili görmelerinin büyük etkisi vardır. Böyle çok yönlü âlimler arasında aynı zamanda eş‘arî kelâmcısı, şâfiî fakihi ve müderris olan Ebû Hâmid el-Gazzâlî (ö. 505/1111), uzun yıllar müderrislik yapan Abdülkadir el-Geylânî (ö. 561/1165), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. 672/1273) ve Hacı Bayrâm-ı Velî (ö. 833/1430) gibi hemen herkesin ismini duyup yakından tanıdığı meşhur sûfî ilim adamları bulunduğu gibi bir de ismini yalnızca alanın uzmanlarının bildiği kimseler vardır. Bunlar, telif ettikleri kıymetli eserleri kütüphanelerde yazma nüshalar halinde kalan, sınırlı bir alanın dışında yayılma imkânı bulamamış ve yaşadıkları coğrafyalarda tanınmış olsalar da dünyanın farklı diyarlarına şöhretleri ulaşmaması dolayısıyla ilimlerinden ÇÜİFD, 2018, cilt: 18, sayı: 2, ss. 825-871. Kübreviyye Tarikatı Şeyhi Seyfeddin el-Bâharzî’nin (ö. 659/1261) Esrârü’l-erbaîn liahyâri’s-sâirîn Adlı Kırk Hadisi ve Hadislerde Muvaşşah (Akrostiş) Uygulaması | 827 yeterince istifade edilemeyen sûfî âlimlerdir. İşte bu çalışmanın temerküz edeceği eserin müellifi Seyfeddin el-Bâharzî de uzun yıllar medrese tahsili görmüş, aynı zamanda sûfî ve muhaddis olan âlimler arasındadır. Hadis ilminde derinleşmiş olması hasebiyle gerek muhaddisler gerekse tasavvuf ehli arasında yaygın olan kırk hadis derleme geleneğine uyarak bir kırk hadis risalesi oluşturan Seyfeddin el-Bâharzî, böylece Hz. Peygamber’in tavsiyesini yerine getirip şefaatine nail olmayı arzulamıştır. Zira kırk hadis derleme geleneği İslam coğrafyasında çok yaygın ve tasvip gören bir uygulamadır. Kişinin ilgi alanı, önem verdiği konular veya hedef kitlesinin durumu gözetilerek seçilen kırk hadis ile bir taraftan tekke ve dergâhlarda müridlere okutma ve ezberletmeye yönelik önemli bir eğitim materyali ortaya çıkmakta, diğer taraftan da Hz. Peygamber’in isteği yerine getirilmektedir. Bu alanda yapılan çalışmaların önemli bir kısmı da sûfîlere aittir. Bâharzî’nin 1 Esrârü’l-erbaîn li-ahyâri’s-sâirîn adlı kitabı da bu kapsamda telif edilmiş eserlerden biridir. Makalede öncelikle Bâharzî’nin bu eseri, yazılış sebebi, muhtevası, içerisindeki hadisler ve hadislerin sıhhat durumu bakımından değerlendirilecek ardından Bâharzî’nin hadis aldığı şeyhleri ve seyahatleri üzerinde durulacaktır. Bunların yanında esere orijinal bir nitelik kazandıran Bâharzî’nin uygulamış olduğu, Divan edebiyatında muvaşşah yahut istihraç olarak anılan ve günümüzde akrostiş olarak bilinen edebî sanatı nasıl uyguladığı tablo halinde gösterilecektir. 1. Kübreviyye Tarikatı Necmeddîn-i Kübrâ’ya (ö. 618/1221) nisbetle Kübreviyye olarak anılan bu tarikat Orta Asya merkezli olarak teşekkül etmiş ardından öncelikle Hindistan ve Irak’a daha sonra da dünyanın muhtelif yerlerine yayılmıştır. Hârizm’de 2 Sûfîlere ait bazı hadis çalışmaları için bkz. Hasan Kamil Yılmaz, Tasavvufî Hadis Şerhleri ve Konevî’nin Kırk Hadis Şerhi (İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yay., 1990). 2 Hamid Algar, “Necmeddîn-i Kübrâ”, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), XXXII, 500. 1 ÇÜİFD, 2018, cilt: 18, sayı: 2, ss. 825-871. 828 | Dr. Öğr. Üyesi (...truncated)