Ahmet Hamdi Akseki’de Ahlaki Sorumluk

AHMET HAMDİ AKSEKİ’DE AHLAKİ SORUMLULUK Yrd. Doç. Dr. Salih YALIN** Öz Ahmet Hamdi Akseki ülkemizin önde gelen fikir adamlarından birisidir. Bu çalışmada onun ahlaki sorumluluk hakkındaki düşünceleri ele alınmıştır. Sorumluluk, kişinin kendi davranışlarının veya kendi yetki alanına giren herhangi bir olayın sonuçlarını üstlenmesidir. Akseki’ye göre akıl ve irade sahibi her insan yaptığı eylemlerden ve niyetlerinden sorumludur. İnsan akıl, irade ve seçim gücüne sahip olduğu için sorumludur. Bu bağlamda sorumluluğun biri kasıt ve niyet için, diğeri de kasıt ve niyetin sonucu olan fiil için olmak üzere iki boyutu vardır. Fiillerde ahlaki açısından önemli olan niyet ve maksattır. Sorumluluğun akıl ve hürriyet olmak üzere iki şartı vardır. Sorumluluk iradi olarak yaptığımız davranışlarda ortaya çıkar. İslam dini nazarında asıl sorumluluk şahsi sorumluluktur. İrade ve ihtiyar sahibi bir varlık olarak her birey yaptığı işlerden bizzat sorumludur. Hiç kimse bu sorumluluğun dışında bırakılamaz. Ahlaki sorumluluk üç aşamalı olarak gerçekleşir: 1. Vicdanî sorumluluk, 2. Kanunî sorumluluk veya insanlara karşı sorumluluk, 3. Uhrevî sorumluluk. Akseki, vicdanî ve hukuki sorumluluğun da etkisini kabul etmekle birlikte, davranışlarımıza yön vermede asıl etkili olanın uhrevî sorumluluk olduğunu düşünür. Anahtar Kelimeler: Ahmet Hamdi Akseki, Ahlaki Sorumluluk, Vicdanî Sorumluluk, Toplumsal Sorumluluk, Uhrevi Sorumluluk. MORAL RESPONSIBILITY IN AHMET HAMDI AKSEKI Abstract Ahmet Hamdi Akseki is one of the leading intellectuals of our country. In this study, his thoughts about moral responsibility were discussed. Responsibility is person's undertake own behaviors or the consequences of any event within its jurisdiction. According to Akseki; everyone who has mind and will is responsible for their actions and intentions. Human is responsible due to having mind, will and selection ability. In this context, there are two dimensions for responsibility: 1. for purpose and intent, 2. for actions resulting from purpose and intent. Intention and purpose are the most important things morally for acts. There are two conditions for responsibility: mind and freedom. Responsibility arises in our willed behaviors. In Islam, the main responsibility is personal responsibility. Each person as a willed being is personally responsible for what they did. No person shall be excluded from this responsibility. Moral responsibility occurs in three stages: 1. Conscientious responsibility, 2. Legal or Social responsibility 3. Hereafter  Bu makale 8-9 Kasım 2013 tarihinde Antalya’da düzenlenen Ahmet Hamdi Akseki Sempozyumu’nda sunulmuş bildirinin geliştirilmiş halidir. ** Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı:38 Yıl: 2015/1 (209-225 s.) responsibility. Akseki, accepts the impact of the conscientious and legal responsibilities. However, in his opinion, hereafter responsibility is more effective in directing our behavior. Key Words: Ahmet Hamdi Akseki, Moral Responsibility, Conscientious Responsibility, Legal or Social Responsibility, Hereafter Responsibility. 1. Giriş Genel olarak felsefenin konularının üç ana başlık altında toplanabileceği söylenebilir. Bunlar: varlık, bilgi ve değerdir. Bu ayrım yapılırken bu üç alanın birbirinden büsbütün ayrı, bağımsız birer yapı olduğu elbette kastedilmemektedir. Varlık algısının bilginin, bilginin de değer alanının biçimlenmesinde etkin olduğu ya da bunların hangisini temele alırsak alalım bir diğer alanı bu kavram temelinde anlamanın mümkün olduğu söylenebilir. Konumuz özelinde değer alanını dikkate aldığımızda, estetik ve ahlaki değerlerden söz edebiliriz. Aralarındaki yakınlığa rağmen estetik değerlerden farklı olarak ahlaki değerlerle iyi ve kötü kavramları temelinde insan davranışları üzerinde değerlendirmelerde bulunmaktayız. Ahlak, hayatımızın her alanında, zaman zaman farklı şekillerde de olsa farklı kültür ve coğrafyalarda yaşayan insanların yaşantısında önemli yeri olan kurallar bütünü olarak ifade edilebilir. İyi-kötü, hürriyet, vazife, sorumluluk vb. birçok kavram ahlaka ilişkin düşüncelerin ifade edilmesinde teorik bir çerçeve oluşturmakta, bunun yanı sıra insan davranışlarının değerlendirilmesinde de önemli bir yer tutmaktadır. Bu yazıda bu temel kavramlardan biri olan sorumluluk kavramı, düşünce ve ilim dünyamızın önemli simalarından Ahmet Hamdi Akseki’nin perspektifinden ele alınacaktır. Kelime olarak sorumluluk Türkçe sor-mak fiil kökünden türetilmiştir. Felsefi Arapça’nın gelişiminden önce sorumluluğu (mesuliyeti) ifade eden soyut bir terim Arapçada bulunmamakla birlikte, ayet ve hadislerde sorumlu anlamında mesul kelimesi yanında aynı kökten türemiş ‘sorguya çekilme, sorumlu tutulma’ anlamındaki fiillerin sıkça geçtiği görülmektedir. Çoğunlukla ayetlerde (yus’elu) edilgen (mechul) biçimiyle kullanılan kelime, ‘sorguya tabi’ diğer bir deyişle vahyi gönderenin nazarında açıkça yerilmiş şeyi yaptığı veya ona inandığı için sorumlu olan veya cevap vermek durumunda olan şeklinde anlaşılmaktadır.1 Sorumluluk, kişinin kendi davranışlarını veya kendi yetki alanına giren herhangi bir olayın sonuçlarını üstlenmesidir. 2 Dolayısıyla hem bizim eserimiz olan eylemlerden, hem de bizim yetki alanımızda yer alıp da bir şekilde harekete geçirici ya da durdurucu bir rol alacak biçimde müdahil olmamız gereken davranışlardan sorumlu olduğumuz söylenebilir. Sorumluluk her şeyden önce herhangi bir sorumluluğu üzerine alma yeteneği sonra da kendi öz çabalarıyla ödevini yerine getirme gücüdür. Çok geniş anlamda alındığında sorumluluk insanın özünde sahip olduğu karakteristik özelliklerin sadece Macid Fahri, İslam Ahlak Teorileri, (çev. Muammer İskenderoğlu-Atilla Arkan), Litera Yay. İstanbul 2004, s. 37; Kemal Yıldız, “Sorumluluk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2009, C. 37, s. 380. 2 TDK Sözlük, Ankara 1998, C. II, s. 2013; Bedia Akarsu, “Sorumluluk”, Felsefe Terimleri Sözlüğü, İnkılap Kitabevi, İstanbul 1994, s. 162. 1 210 Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı:38 Yıl: 2015/1 (209-225 s.) biridir. Ahlaki düzende fail olarak insan daima diğer varoluş sahibi şeylerden farklı olarak ister kurala uyarak, isterse onu çiğneyerek olsun, kendi hesabına herhangi birisini seçebileceği birçok imkân alanı içerisinde var olur. Bu imkân alanı da insanın sorumluluk kapsamı içerisine giren eylemlerinin konusudur.3 Ahlakilik iyi olma isteğidir ve yalnızca iyi olma isteğini temel tavır olarak seçmiş, ahlakiliği isteklerinin ve pratiğinin ilkesine dönüştürmüş olan kişiler ahlaki yetkinliğe ulaşabilir. Ahlaki yetkinlik sayesinde ahlaki davranan kişi eyleminin gerekçelerinin hesabını verebilir ve bu yetkinliğe sahip olan bir kişi kararlarında yalnızca kendisinin değil, birlikte yaşadığı insanların da sorumluluğunu alabilecek bir karaktere sahiptir.4 Aynı dünyayı paylaştığımız diğer canlı varlıklar arasında belki de yalnızca ve özellikle insanın ahlaki bir varlık olduğu ve yaptığı davranışlardan sorumlu tutulacağı (...truncated)