AHMED ER-RİFÂÎ’NİN EL-BURHÂNÜ’L-MÜEYYED ADLI ESERİNDE TEVHÎD ANLAYIŞI

Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 46, 2018, s. 233-256. – Hakemli Makale – AHMED ER-RİFÂÎ’NİN EL-BURHÂNÜ’L-MÜEYYED ADLI ESERİNDE TEVHÎD ANLAYIŞI Ergün ÖZTÜRK Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tasavvuf Bilim Dalı Doktora Öğrencisi ÖZ Ahmed er-Rifâî’ye göre, tasavvufta tevhîd Allah’ın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olduğunu, O’ndan başka ilah olmadığını, O’nun ortağı, dengi veya zıddının olmadığını sûfînin idrak etmesidir. Onun el-Burhânü’l-Müeyyed adlı eserine göre sûfînin üzerine düşen vazife, yaratılmışların tamamının üzerinde ilahlık ve ibadet edilme hakkına sahip olanın yalnızca Allah olduğunu kabul ve itiraf etmek, ibadetin bütün çeşit ve şekilleri ile Allah’ı birlemek, dini sadece O’na hâlis kılmaktır. Bunun neticesinde sûfî yalnız O’na tapmalı, ibadetini ve duasını sadece O’na hasretmelidir. Sadece O’na teslim olmalı, O’nu sevmeli, vaktini, zikrini, niyetini ve amellerini O’nun rızası doğrultusunda şekillendirmelidir. Anahtar Kelimeler: Tevhîd, Sûfî, Tasavvuf, Ahmed er-Rifâî, el-Burhânü’l-Müeyyed Ahmed Al-Rifāī’s Mentality of al-Tawhid Through His Book Al-Burhan Al-Muayyad According to Ahmed al-Rifāī, al-Tawhid in Sufism is that the sufi must perceive Allah as the one and mono in His presence, features and actions, none-existence of god instead of Him, none-existence of His partner, match or negation. According to his book named al-Burhan al-Muayyad, sufi’s incumbency is to accept and confess that only Allah who has the right to divinity and worship over all of the creatures, to make Him one by all kinds and forms of worships, to dedicate the religion to Him. As a result, the sufi must worship only Him, and his pray and prayer must be reserved only for Him. He must submit to only Him, love Him, arrange his time, mentioning, intention and activities according to His sake. Key Words: Al-Tawhid, Sufi, Sufism, Ahmed al-Rifāī, al-Burhan al-Muayyad. GİRİŞ Allah’ın peygamberleri aracılığıyla insanlara gönderdiği İslâm’ın yegâne amacı; onları, Allah’tan başka hiçbir ilah olmadığı, O’nun zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde tek ve benzersiz olduğu bilincine ulaştırmaktır. Allah hakîkî gücün sadece kendisi olduğunu, ortağı bulunmadığını insanlara 234 Ergün ÖZTÜRK peygamberleri vasıtasıyla bildirmek istemiştir: “Senden önce hiçbir rasül göndermedik ki ona ‘Benden başka ilah yoktur, o halde bana kulluk edin’ diye vahyetmiş olmayalım.”1Makalenin amacı, insanlık tarihi boyunca vahyin en temel mesajı olan ve bu yönüyle büyük ehemmiyeti haiz tevhîd konusunu Ahmed er-Rifâî’nin2 el-Burhânü’l-Müeyyed adlı eseri çerçevesinde ele almaktır. Çalışmada öncelikle tevhîdin kelime ve ıstılah anlamlarından bahsedilmiş akabinde Kelâm ve Tasavvuf ilimlerindeki yerine işaret edilmiştir. Ardından el-Burhânü’l-Müeyyed’deki tevhîd anlayışı “Tevhîd-i Zât, Tevhîd-i Sıfât ve Tevhîd-i Ef‘âl” ile “Tevhîd’in Pratik Yönü” olarak iki ana başlık altında işlenmiştir. Bu başlıklar altında Allah’ın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde bir, tek, eşsiz ve zıtsız olduğu vurgulanıp Ahmed er-Rifâî’ye göre Tevhîdin pratik yönüne değinilmiştir. Bu bağlamda ibadetlerde, dualarda, kullukta tevhîd ile vakit, niyet, amel, sevgi, zikir, teslimiyet, şeyhlik ve kerametin kaynağındaki tevhîd konuları üzerinde durulmuş ve son olarak da Ahmed er-Rifâî’ye ve diğer bazı sûfîlere göre tevhîde mânî durumlara yani tevhîd perdelerine değinilmiştir. Makalede Ahmed er-Rifâî’nin el-Burhânü’l-Müeyyed adlı eserindeki tevhîd anlayışı, tevhîdin kalbi ve itikâdî yönünden ziyade, amele yansıyan boyutuna ağırlık vermek suretiyle ve sûfîlerin görüşleriyle mukayese edilerek ele alınmıştır. 1. Kavramsal Çerçeve 1.1. Tevhîdin Kelime Anlamı Birlemek manasındaki tevhîd, Arap dilinde “tek ve bir olmak” anlamındaki vahd (vahdet, vühûd) kökünden türemiş olan “va-ha-de” fiilinin “tef’îl” bâbına göre çekiminden elde edilen mastarıdır. “Va-ha-de” tekliği ifade ederken “tevhîd” ise bir şeyin bir ve tek olduğunu kabul etmeyi, diğerlerinden ayırarak onu tek kılmayı ifade eder.3 Tevhîd inancının batı dillerindeki karşılığı monoteizmdir. Çeşitli kültürlerde rastlanan monoteizm yani tek tanrıcılık, Yaratıcının birliğini, tekliğini, mükemmelliğini, evreni yoktan var eden ve onu kuşatan mutlak güç 1 Enbiyâ 21/25. 2 Seyyid Ahmed er-Rifâî, Rifâiyye tarikatının kurucusu olup 512/1118-578/1182 yılları arasında yaşamıştır. Hayatı hakkında daha fazla bilgi için bk. Tahralı, Mustafa “Ahmed er-Rifâî”, DİA, Türkiye Diyanet Vakfı Yay., İstanbul 1989, II, 127-130. 3 İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn, Lisânü’l-Arab, Beyrut 1410/1990, X, 4779; Özler, Mevlüt, “Tevhîd“, DİA, İstanbul 2012, XLI, 18. Ahmed er-Rifâî’nin el-Burhânü’l-Müeyyed Adlı Eserinde Tevhîd Anlayışı 235 ve varlık oluşunu esas alan bir inanç sistemidir.4 1.2. Tevhîdin Istılah Anlamı Tevhîd Allah’ın zâtında, sıfatlarında, mabud oluşunda bir ve tek olduğunu zihin ve kalp yoluyla kabul etme anlamında bir terimdir.5 “Allah birdir” diye hükmetmek ve Allah’ın her şeyde tek olduğunu bilmek, her şeyden önce O’nun var olduğunu, bütün varlıkların da O’nun iradesiyle sonradan vücut bulduğunu müşâhede etmektir. Meşhur kelâm âlimi Cürcânî’ye (ö. 471/1078-9) göre tevhîd, Allah’ın zâtını, akılla tasavvur olunan, zihnî olarak hayal edilebilen her şeyden uzak tutmaktır. Bu kelâmî bakış açısından ayrı olarak sûfîler de tevhîdi yaşayarak ve tadarak bilmeye önem vermişler ve buna tevhîd-i hâlî demişlerdir.6 Kur’an’da “tevhîd” kelimesi geçmemekle birlikte “vahd” kökünden gelen vâhid, ahad, vahde(hû) kelimeleri yer almaktadır. Tevhîdin zıttı ise şirktir. Bu nedenle Kur’an’da Allah’ın birliğini konu edinen kavram ve ifadelerin yanında O’nun ortağının bulunmadığını bildiren ifadeler yer alır. Doğrudan Allah’ın birliğini zikreden âyetlere şunlar örnek verilebilir: “Ki Tanrınız birdir.”7 âyetinde “vâhid” kelimesi kullanılmıştır. “De ki O Allah birdir.”8 âyetinde “ahad” kelimesi kullanılmıştır. “Onlar bizim dayanılmaz azabımızı gördükleri zaman, dediler ki bir olan Allah’a iman ettik ve O’na şirk koşmakta olduğumuz şeyleri de inkâr ettik.”9 âyetinde vahdehû kelimesi kullanılmıştır. O’nun ortağının bulunmaması ile ilgili olarak da “Allah’a kulluk edin, O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın…”10 âyeti zikredilebilir. Tevhîdle aynı kökten türemiş olan Vahdet kavramı ise “birlik” anlamındadır. Gerçek manada bir olan yani gerçek vahdet sahibi yalnızca Allah’tır. Vahdetin yanı sıra Allah’ın birliğini ifade etmek için vâhidiyet ve ehadiyet tabirleri de kullanılmaktadır. Her ne kadar her ikisi de “birlik” anlamına gelse de Vâhidiyet isimlerin kendisinden doğup, kendisinde birleşmeleri yönünden zâtı ifade eder. Ehadiyet ise hiç bir şey ile arasında 4 Sarıkçıoğlu, Ekrem, “Diğer Dinlerde Tevhîd“, DİA, İstanbul 2012, XLI, 22. 5 Özler, “Tevhîd“, XLI, 18. 6 Cebecioğlu, Ethem, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ağaç Yay., İstanbul 2009, s. 659. 7 Sâffât 37/4. 8 İhlâs 112/1. 9 Mü’min 40/84. 10 Nisâ 4/36. Ergün ÖZTÜRK 236 ilişki veya hiçbir şeyin kendisine bir nispeti (...truncated)