Nedensellik Bağlamında Ebü’l-Berekât El-Bağdâdî’nin Meşşâî Gelenek İçindeki Yeri

NEDENSELLİK BAĞLAMINDA EBÜ’L‐ BEREKÂT EL‐BAĞDÂDÎ’NİN MEŞŞÂÎ GELENEK İÇİNDEKİ YERİ Ferruh ÖZPİLAVCI* Özet 12. yüzyıl ilim ve kültür merkezî Bağdat’ta yaşamış olan ve Meşşâî felsefeye yönelttiği önemli tenkitleriyle tanınan filozof ve tabip Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî (1077-1152), ilerleyen yaşında İslamiyet’i seçmiş Yahudi asıllı bir filozof olarak felsefî düşüncenin evrensel ve birikimsel yapısının en çarpıcı örneklerinden biridir. Özellikle Aristotelesçi felsefeye yönelik eleştirileri ve Sünnî akideye uygun görüşleriyle öne çıkan Ebü’l Berekât el-Bağdâdî’nin, felsefenin merkezî konularından biri olan nedensellik hakkındaki görüşlerinin ve bu bağlamda Meşşâî gelenek içindeki konumunun tespiti ve değerlendirmesi, bu makalenin konusunu oluşturmaktadır. Anahtar Kelimeler: nedensellik, Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî, İslam felsefesi, Yahudi felsefesi, Meşşâî ××× Abu’l-Barakât al-Baghdâdî 's place in the peripatetic tradition in terms of causality Abu’l-Barakât al-Baghdâdî (1077-1152), who lived in Baghdad, the center of science and culture in 12th century, and who is a philosopher and physician, well-known with his considerable critiques to peripatetic philosophy, constituted one of the most remarkable samples of universal and cumulative structure of philosophical thought, as a Jewish philosopher originally but in his later ages converted to Islam. The subject of this article comprises the thoughts of Abu-l Barakât el Baghdâdî, prominent with his critiques towards Aristotelian philosophy and his ideas compatible with sunnite creed, in the causality context, one of the central issues of * Araş. Gör. Dr., Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Mantık Anabilim Dalı, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi Cilt 10, Sayı 1, 2010 ss. 53‐78. Abstract db10/1 FERRUH ÖZPİLAVCI philosophy, and determining his position in the peripatetic tradition and evaluating in this respect. Key Words: Causality, Abu’l-Barakât al-Baghdâdî, Islamic philosophy, Jewish philosophy, Peripatetic. Giriş Felsefe tarihinin en önemli konularından biri olan nedensellik, ontolojik ve epistemolojik düzlemde fizikten metafiziğe, mantıktan ahlaka kadar pek çok alanla doğrudan bağlantılı bir şekilde tartışıla gelmiş, teolojik ve felsefî düşünüşün ayırt edici ölçütlerinden biri olarak İslam düşünce tarihinde de merkezî bir konuma haiz olmuştur. Neden türleri, nedenler ile nedenlileri olan sonuçlar arasındaki ilişkinin mahiyeti, nedensellik düşüncesi ve bilgideki kesinlik ve zorunluluk konuları, bilim felsefeleri ve zihin felsefeleri bağlamında modern zamanlarda da güncelliğini koruyabilmiştir. Neden ve nedenli arasındaki ilişkinin ontolojik bir zorunluluk taşıdığının kanıtlanamayacağını, bunun sadece gözleme dayalı bir ardışıklık oldu54| db ğunu ileri sürerek İslam dünyasında nedensellik anlayışına en ciddî eleştirel yaklaşımı sergileyen Gazzâlî’nin (1058-1111), İbn Rüşd (1126-1198) ile birlikte ‘Tehafütler’ tartışmasının başat unsuru olarak nedensellik eleştirisi ya da savunusu çevresinde verimli bir felsefî diyalektiğin önünü açtıkları söylenebilir.1 Bu çalışmamızda, İslam dünyasının 12. yüzyıl ilim ve kültür merkezî olan Bağdat’ta yaşamış ve meşşâî felsefeye yönelttiği önemli tenkitleriyle tanınmış olan filozof ve tabip Ebü’l-Berekât elBağdâdî’nin (1077-1152) nedensellik hakkındaki görüşlerini ve bu bağlamda meşşâî gelenek içindeki konumunu belirlemeye çalışacağız. İlerleyen yaşlarında İslamiyet’i seçmiş Yahudi asıllı bir filozof olarak felsefî düşüncenin, özelde de İslam felsefesinin evrensel yapısının en çarpıcı örneklerinden birini teşkil eden Bağdâdî, eleştirel düşüncesiyle sonrasında meşşâî geleneğin algılanma ve yorumlanma biçiminde etkili olmuş düşünürlerden biri olması hasebiyle de ilgi çekici görünmektedir. Zamanının düşünsel ve bilimsel birikimine vukûfiyetinin vermiş olduğu yetkinlikle, meşşâî geleneği eleştirel ve sorgulayıcı bir tarzda değerlendirirken, kendisi de bu güçlü ve kuşatıcı düşünce siste1 Muhittin Macit, “İmkan Metafiziği Üzerine: Gazzâlî’nin Felsefî Determinizmi Eleştirisi”, Divan İlmî Araştırmalar, Bilim ve Sanat Vakfı, İstanbul 1997/1, sayı: 3, s. 93, 126. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 10 SAYI 1 NEDENSELLİK BAĞLAMINDA EBÜ’L‐BEREKÂT EL‐BAĞDÂDÎ’NİN MEŞŞÂÎ GELENEK İÇİNDEKİ YERİ minin etkilerinden kaçamamış olan Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî, bu geleneğin temsilcisi olarak sistematik açıdan yakından takip ettiği Aristoteles’in (m.ö. 384-322) ve İbn Sînâ'nın (980-1037) görüşlerini dikkate almıştır.2 Dolayısıyla hem bu olgu3 hem de sonrasında takipçilerine ‘Peripatetikler’ yani ‘Meşşâîler’ ismi verilmesi dolayısıyla bu geleneğin mebdeindeki Aristoteles’in ve de meşşâîlerin İslam dünyasındaki en büyük temsilcisi sayılan İbn Sina’nın konuyla ilgili görüşlerini öncelikli olarak belirlemek gerekli görülmektedir. Aristoteles’de Nedensellik Her olayın ve olgunun, maddî veya manevi bir takım sebeplerin zorunlu sonucu olduğunu kabul eden felsefî düşünceye ‘zorunlu sebeplilik’ (belirlenimcilik) veya determinizm denilmektedir. Buna göre, neden ile sonuç arasındaki ilişkinin varlığı nedensel ilişki veya nedensellik kanunu anlamına gelirken, neden ve sonuç arasındaki ilişkinin zorunluluğu determinizm anlamına gelmektedir.4 Kuşkusuz nedensellik anlayışını sistematik hale getirerek düşünce tarihini belirleyen felsefî bir model halinde ilk defa vazeden db | 55 Aristoteles olmuştur. Felsefe yapma tarzına uygun bir şekilde nedensellik konusunda da önceki görüşleri değerlendirip kendi teorisini ortaya koyan Aristoteles, felsefî kavramlar sözlüğü mesabesindeki Metafizik’in Delta kitabında öncelikle neden kavramının da dahil olduğu ilke kavramının çözümlemesini yapar. Zira tüm nedenlerin ilke olduğunu, ancak her ilkenin neden olmadığına dikkat çeken5 Aristoteles’in nedensellik ilkesi çözümlemesi, Fizik’te de 2 3 4 5 Ferruh Özpilavcı, Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî’de Tabiat Felsefesi, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2008, s. 3, 8. Söz konusu tezde tabiat felsefesi bağlamında Bağdâdî’nin nedensellik görüşüne değinilmiştir, bkz., a.g.e., ss., 146-151. Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî, Kitâbu’l-Mu’teber adlı eserinde, Aristoteles’in kitaplarında izlemiş olduğu yolu takip ettiğini bizzat ifade etmektedir: “Cüz’lerin, makalelerin, mesele ve metâliblerin tertibinde Aristoteles’in mantıkî, tabîî ve ilâhî kitaplarındaki yolu izledim.” Bkz., Ebü’l Berekât el-Bağdâdî Kitabu’l-mu’teber fi’l hikme, (neşr.: Şerefattin Yaltkaya, Süleyman Nedvî), Haydarâbad, 1357-58 (1938), c. I-III, c. I, s. 4. Ayrıca Bağdâdî’nin eserinin bölümlerini Aristoteles’in kitaplarının ismiyle isimlendirdiği görülmektedir; örneğin: “Aristoteles’in sözünü ettiği ve onun es-Semâ ve’l-Âlem adlı kitabının içerdiği anlamları ve amaçları kapsayan ikinci kısım” gibi; a.g.e., c. II, s. 120. İlhan Kutluer, “Determinizm”, DİA, c. X, s. 215. Aristoteles, Metafizik, (çev.: Ahmet Arslan) Sosyal Yayınları, 2. bas., İstanbul 1996, s. 235. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 10 SAYI 1 F (...truncated)