Jezuici na Górnym Śląsku do kasaty, ze szczególnym uwzględnieniem ich działalności szkolnej

Zdzisław Lec Jezuici na Górnym Śląsku do kasaty, ze szczególnym uwzględnieniem ich działalności szkolnej Wrocławski Przegląd Teologiczny 9/2, 109-123 2001 WROCŁAWSKI PRZEGLĄD TEOLOGICZNY 9(2001) nr 2 KS. ZDZISŁAW LEC JEZUICI NA GÓRNYM ŚLĄSKU DO KASATY ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM ICH DZIAŁALNOŚCI SZKOLNEJ 1. SYTUACJA RELIGIJNA NA ŚLĄSKU W LATACH 1517-1773 W XVI-XVIII w. w obszar Śląska wchodziła cala diecezja wrocławska, dekanaty bytomski i pszczyński z diecezji krakowskiej, księstwo opawskie z diecezji ołomunieckiej i hrabstwo kłodzkie z diecezji praskiej. W granicach tej prowincji było także kilka parafii z terenu Łużyc oraz dekanat ostrzeszowski z diecezji po znańskiej1. Ziemia śląska to kraina, w której historii występuje bogactwo kulturalne o wpły wach czeskich, niemieckojęzycznych i polskich. W wiekach XIV-XVIII Ślązacy byli na różny sposób mocno powiązani z Uniwersytetem Krakowskim. Byli wśród nich mistrzowie, współtowarzysze i przyjaciele Mikołaja Kopernika. Do śląskich humanistów należeli: Jerzy Libanus z Legnicy, Jan Rullus, Franciszek Mymer, Andrzej Calagius i inni. W interesującym nas okresie Śląsk mógł się poszczycić takimi ośrodkami humanistycznymi, jak: Legnica, w której próbowano założyć ośrodek uniwersytecki, Złotoryja z bardzo dobrym ośrodkiem szkolnym, Bytom Odrzański czy Brzeg ze słynnym gimnazjum, które w XVIII w. owocnie konkuro wało ze szkołą jezuicką. Znaczącym ośrodkiem kulturalnym było miasto biskupie Nysa. Takich i tym podobnych ośrodków można by wymienić wiele. Trzeba też 1Zob. B. Kumor, Granice metropolii i diecezji polskich, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościel ne”. 19(1969, s. 305-312. 110 KS. ZDZISŁAW LEC stwierdzić, że stosunkowo późno trwałe prawa uniwersyteckie zdobył Wrocław jeden z najważniejszych ośrodków kulturalnych Śląska i jego historyczna stolica chociaż tradycje dydaktyczne i naukowe tego miasta sięgają średniowiecza2. Diecezja wrocławska w XVI w. ulegała reformacji. W 1525 r. we Wrocławiu po raz pierwszy nie dopuszczono do publicznej procesji Bożego Ciała. W 1538 r. nuncjusz apostolski Giovanni Morone stwierdził, że Wrocław jest opanowany przez zwolenników luteranizmu, a katolicy ze strachu ukrywają swoją wiarę. Za rządów bp. Jana Salzy większość Śląska dostała się pod wpływ protestantyzmu3. W chwili śmierci bpa Kaspra z Łagowa (4 VI 1574) większość mieszkańców jego diecezji wyznawała już luteranizm4. Jeszcze inaczej wyglądała sytuacja religijna na Śląsku w chwili objęcia rządów przez bp. Marcina Gerstmanna (1574-1585). W diecezji na około stu szlacheckich rodzin katolickimi pozostawały jeszcze tylko cztery: von Oppersdorfowie z Gło gówka i Koźla, Pruskowscy z Proskau, von Lobkowitzowie z Rybnika i Pawłow scy z Pawłowic. Bp Gerstmann w 1575 r. przeniósł seminarium duchowne z Wro cławia do Nysy, aby uchronić je od wpływów ewangelickiego otoczenia. W 1581 r. sprowadził na Ostrów Tumski jezuitów i udostępnił im kościół katedralny5. Nowy bp Andrzej Jerin (1585-1596) kontynuował reformę zapoczątkowaną przez swoje go poprzednika. W Nysie założył zakład naukowy „Pedagogium Sancti Andreae” dla 24 młodzieńców z rodzin szlacheckich6. Ponadto rozbudował znacznie semi narium duchowne7. Biskup wrocławski, arcyksiążę Karol Habsburg (1608-1624) z całą energią przystąpił do rekatolizacji Śląska8. Wprowadził za pomocą zarządzeń przymus wyznawania religii katolickiej zgodnie z zasadą cuius regio eius religio. Rozpo czął rekatolizację księstwa nyskiego. W tym celu w 1622 r. sprowadził do Nysy jezuitów. Jego działalność rekatolizacyjna na Śląsku i w Hrabstwie Kłodzkim trwała do 1624 roku9. Ta działalność była wspierana przez cesarza Ferdynanda II10. Również kolejny biskup wrocławski - królewicz polski Karol Ferdynand Waza (1625-1655) wprowadzał w życie dekrety cesarskie. W ziemi kłodzkiej w 1627 r. wszystkim niekatolikom nakazano przejść na katolicyzm albo opuścić hrabstwo. 2H. Barycz, Śląsk w polskiej kulturze umysłowej, Katowice 1979, s. 5-6. 3Zob. P. Konrad, Die Einfiihrung der Reformation in Breslau und Schlesien, Breslau 1917. 4J. Pater, Poczet biskupów, s. 71. 5Zob. J. Jungnitz, Martin von Gerstmann, Bischofvon Breslau, Breslau 1898. 6W. Urban, Zarys dziejów diecezji wrocławskiej, Wrocław 1962, s. 189. 7J. Pater, Poczet biskupów..., s. 75. 8K. Engelbert, Erzherzog Karl von Ósterreich, [w:] Schlesierdes 15. Bis 20. Jahrhunderts, (red.) N. Neubach, L. Petry, Wurzburg 1968, s. 41-50. 9Tamże, s. 120. 10J. Mandziuk, Historia Kościoła katolickiego na Śląsku..., t. II, s. 101. JEZUICI NA GÓRNYM ŚLĄSKU DO KASATY. 111 Na Dolnym Śląsku w 1628 r., gdzie ewangelicy stanowili większość, w powyż szym celu wprowadzono wojsko cesarskie11. Edyktem restytucyjnym z 6 III 1629 r. nakazano ewangelikom zwrot wielu klasztorów, majątków kapitulnych i klasz tornych oraz kościołów zabranych po 1552 r. Ponadto pod koniec lat dwudziestych XVII w. cesarz za zgodą wspomnianego biskupa do kilku ważniejszych miast ślą skich wprowadził na stałe jezuitów. Pod ich wpływem wielu ewangelików przyj mowało katolicyzm12. Znaczne ożywienie katolicyzmu na Śląsku dokonało się za rządów biskupa Se bastiana Rostocka (1664-1671), który duży nacisk kładł na rozwój życia zakonne go w diecezji. Popierał on szczególnie jezuitów i kapucynów, przyczyniając się tym samym do upowszechnienia działalności kaznodziejskiej i katechetycznej wśród szerokich warstw ludności śląskiej. Również kardynał Fryderyk Hessen-Darmstadt (1671-1682) kontynuował rekatolizację diecezji, dzięki której wzmógł się znaczą co kult eucharystyczny13. Za jego rządów zmarł nieoczekiwanie w 1675 r. młodo ciany książę, ewangelik Jerzy Wilhelm brzesko-legnicki14. Wtedy też księstwa: legnickie, brzeskie i wołowskie przeszły pod władzę cesarza Leopolda I, który postanowił ich rekatolizację. W tym celu do Legnicy i Brzegu wprowadził jezu itów15. Ingerencję wychowanka jezuitów, cesarza Leopolda I w obsadzenie biskupstwa wrocławskiego, widzimy w przypadku Franciszka Ludwika Pfalz-Rhein Neuburga (1683-1732)16. Biskup Franciszek Ludwik Neuburg dbał o rozwój życia zakon nego w diecezji. Popierał jezuitów. Sprzyjał szkolnictwu. Odrzucił ugodę z Altranstadt zawartą w 1707 r. przez cesarza Józefa I (1705-1711) i króla szwedzkiego Karola XII. Niezależnie od niego ugoda ta była realizowana na Śląsku. Według niej katolicy musieli oddać ewangelikom 122 kościoły, zabrane po pokoju westfal skim w księstwach: brzeskim, legnickim, oleśnickim, wołowskim i ziębickim. Po nadto we wspomnianych księstwach cesarz Józef zobowiązywał się do całkowitej tolerancji wobec luteran17. Cesarz wyraził też zgodę na budowę kościołów łaski w Cieszynie, Jeleniej Górze, Kamiennej Górze, Kożuchowie, Miliczu i Żaganiu18. " Historia Śląska, (red.) K. Maleczyński, t. 1, cz. 3. Wrocław - Warszawa - Kraków 1963, s. 348. 12J. Pater, Poczet biskupów..., s. 85. 13Zob. W. Bochnak, Religijne stowarzyszenia i bractwa katolików świeckich w diecezji wrocław skiej od XVI w. do 1810 r., Wrocław 1983. 14J. Boras, Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1978, s. 4 (...truncated)