BİNGÖL HALKEVİ VE FAALİYETLERİ (1936-1951)

JOURNAL OF HISTORY AND FUTURE, Year: 2 (April 2016), Volume: 2. Issue.1 50 International Peer-Reviewed Journal of History Research TARİH ve GELECEK Uluslararası Hakemli Tarih Araştırmaları Dergisi Dergi Web Sitesi: (Journal homepage) E-ISSN: 2458-7672 http://dergipark.ulakbim.gov.tr/jhf Eser Türü (Type of Paper) : Makale /Article DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.v2i1.5000164116 BİNGÖL HALKEVİ VE FAALİYETLERİ (1936-1951)* BINGOL PEOPLE’S HOUSE AND IT’S ACTIVITIES (1936-1951) Savaş SERTEL Yrd. Doç. Dr. Tunceli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Paper History: Received on 31 December 2015, Accepted on 28 January 2016, Published on 17 April 2016 Eser Geçmişi: 31 Aralık 2015’te başvuru alındı, 28 Şubat 2016’da kabul edildi, 17 Nisan 2016’ da yayınlandı. APRIL 2016 JOURNAL OF HISTORY AND FUTURE ÖZET Halkevleri tek parti döneminin ideolojik eğitim ve kültür kurumlarıdır. İlk olarak 1932 yılında açılan bu kurumlar Kemalizm’i tüm Türkiye’ye yaymayı amaçlamıştır. Böylelikle yeni kurulan cumhuriyetin prensiplerine uygun olarak cumhuriyetçi, laik, milliyetçi ve inkılâpçı bir toplum yaratılmaya çalışılmıştır. Halkevleri dokuz çalışma kolunda faaliyette bulunmuştur. Dönemin pek çok aydını halkevlerinin faaliyetlerine katılmıştır. Ayrıca Ankara Halkevi tarafından yayınlanarak tüm halkevleri ve halkodalarına ücretsiz dağıtılan Ülkü dergisinde de yazılar yazmıştır. Bingöl Halkevi de bu tür faaliyetler yürütmesi amacıyla 1936 yılında açılmıştır. İlk olarak dört şube ile faaliyete başlamıştır. Zaman içinde halkevi şube sayısı önce yediye, daha sonra dokuza çıkmıştır. Bingöl Halkevi, halkevlerinin kapatıldığı 1951 yılına kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. Anahtar Kelimeler: Bingöl, Halkevi, CHP, Kemalizm, İdeoloji ABSRACT Community centers are ideological educational and cultural institutions of the single-party era. First opened in 1932 those institution has aimed to propagate to all Turkey Kemalism. Hence the newly formed Republic to the principles of the Republican party, a secular, nationalist and revolutionary society established. Community centers have been operating in nine task forces. Many intellectuals of the period have been found in community centers. Bingol community center in order to carry out such activities was opened in 1936. The community center began operations with four branches. Then the community center before seven the number of branches, and later increased to nine. Bingol Community Center has continued its activities until 1951, the community centers were closed. Key Words: Bingol, Community Center, CHP, Kemalism, Ideology * Bu çalışma; “Tek Parti Döneminde Bingöl’de Açılan Halkevleri ve Halkodaları” adlı proje ile Tunceli Üniversitesi BAP Koordinatörlüğü (MFTUBO13-16) tarafından desteklenmiştir. Tarih ve Gelecek Dergisi • Yıl: 2 (Nisan 2016) • Cilt. 2 • Sayı: 1 Journal of History and Future Year: 2, Volume: 2, Issue: 1 E-ISSN: 2458-7672 51 BİNGÖL HALKEVİ VE FAALİYETLERİ (1936-1951) Savaş SERTEL A APRIL 2016 kişileri büyük rol oynamıştır2 İşgal yıllarında önemli şubeleri kapatılan ocaklar işgalden sonra tekrar faaliyete geçmiştir.3 Cumhuriyet döneminde Türk Ocakları Atatürk’ün de desteği ile gelişip güçlenmiştir. 1925 yılında ocaklar CHP ile bütünleşmiştir. 1927 yılında yapılan tüzük değişikliği ile ocaklar üzerindeki CHP denetimi daha da artmıştır.4 Bazı yöneticilerinin 1930 yılında yapılan belediye seçimlerinde SCF adaylarını desteklemesi Türk Ocakları’nın kapanmasını hızlandırmıştır.5 Bu gelişmeler üzerine Atatürk Türk Ocaklarını kapatmayı amaçlamıştır. Türk Ocaklarının Turancılık faaliyetlerine girişmesi ve Sovyet elçisinin bu konudaki şikâyetleri de Türk Ocakları’nın kapatılmasında etkili olmuştur. Türk Ocakları 10 Nisan 1931’de toplanan olağanüstü kongre ile CHP’ye katılım kararı almıştır.6 NİSAN 2016 JOURNAL OF HISTORY AND FUTURE vrupa’da 1789 Fransız İhtilali sonrasında yayılan milliyetçilik hareketleri XX. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu’nu da ciddi anlamda etkilemiş, diğer akımlarla birlikte Türkçülük hareketleri de ortaya çıkmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkan milliyetçiliğine gösterdiği tepkiyle Avrupa milliyetçiliğinin ortaya koyduğu fikirler, Türkçülüğün büyümesini teşvik eden nedenlerdendir.1 Türk Ocakları, dağılma sürecinde Osmanlı’nın çöküşünü durdurmak için ortaya çıkan akımlardan olan Türkçülüğün bir uzantısı olarak biçimlenmiştir. 1912 yılında kurulmuştur. Türk Yurdu ocağın başlıca yayın kuruluşu olmuştur. Ocağın kuruluşunda Yusuf Akçura, Hamdullah Suphi, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Fuat Köprülü, Ahmet Ağaoğlu, Halide Edip, Celal Sahir Erozan gibi dönemin düşünce ve kültür yaşamında tanınmış Türk Ocakları’nın kapatılmasından sonra halkevleri kurulmuştur. Halkevlerinin kuruluşunda Türk Ocakları’nın kapatılmasının yanı sıra 1929 dünya ekonomik bunalımının Türkiye’deki etkileri, başarısız SCF deneyimi ve bunun ortaya çıkardığı olumsuz siyasi atmosfer, halk eğitimi fikri gibi faktörler de etkili olmuştur. Bu dönemde Türkiye’nin ekonomide devletçiliğe yönelmesi halk eğitimi işinin devlet eliyle yapılması düşüncesini etkili kılmıştır. Halkevleri kapatılan Türk Ocaklarının yerine kurulmuş ve mirasçısı konumunda olan ku- 1 ** Yrd. Doç. Dr. Tunceli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, 2 Hakan Kaş, Isparta Halkevi Çalışmaları ve Ün Dergisi (1934-1950), Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2007, s. 5. 3 Savaş Sertel, Cumhuriyet Dönemi’nde Tunceli (1940-1970), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Elazığ 2012, s.140 4 Zeki Arıkan, “Halkevlerinin Kuruluşu ve Tarihsel İşlevi”, Atatürk Yolu Dergisi, C. 6, S. 23, s. 262. 5 Arıkan, “Halkevlerinin Kuruluşu ve Tarihsel İşlevi”, s. 264. 6 Hızır Dilek, Mardin Halkevi ve Faaliyetleri, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2013, s. 4; Şeyda Özçelik, Türk Ocakları ve Eğitim, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanamamış Yüksek Lisans Tezi, Adana, 2010, s. 28. Tarih ve Gelecek Dergisi Yıl: 2 • Cilt: 2 • Sayı: 1 Journal of History and Future Year: 2, Volume: 2, Issue: 1 E-ISSN: 2458-7672 52 BİNGÖL HALKEVİ VE FAALİYETLERİ (1936-1951) Savaş SERTEL ruluşlardır.7 Halkevleri, Atatürk’ün talimatıyla ve CHP Genel Yönetim Kurulu kararı8 ile ilk olarak 19 Şubat 1932 tarihinde 14 ilde açılmıştır.9 Daha sonra CHP, teşkilatlarına 1 Mart 1932 tarihli bir genelge göndererek her parti örgütünün kendi yöresinde bir halkevi açmasını istemiştir.10 Halk sözlük anlamı olarak belirli bir bölgede sosyal, iktisadi veya kültürel nedenlerle bir arada yaşayan insanlara verilen sosyolojik bir sıfattır. Halk tabiri cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren ise millet tabiri ile aynı anlamda kıllanılmıştır.11 Halkçılık ilkesi doğrultusunda kurulan Halkevleri12 tek parti döneminde Kemalist ideolojinin en önemli ve yaygın eğitim ve kültür13 kurumu olmuştur.14 Aynı zamanda Kemalist Dev (...truncated)