Cywilnoprawna odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta na gruncie art. 431 kodeksu cywilnego

Roczniki Administracji i Prawa nr XV(2), s. 149-167 Oryginalny artykuł naukowy Original Article Data wpływu/Received: 27.08.2015 Data recenzji/ Accepted: 18.11.2015 Data publikacji/Published: 14.12.2015 Źródła finansowania publikacji: środki własne Autora Authors’ Contribution: (A) Study Design (projekt badania) (B) Data Collection (zbieranie danych) (C) Statistical Analysis (analiza statystyczna) (D) Data Interpretation (interpretacja danych) (E) Manuscript Preparation (redagowanie opracowania) (F) Literature Search (badania literaturowe) Magdalena Sobas1 CYWILNOPRAWNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA SZKODY WYRZĄDZONE PRZEZ ZWIERZĘTA NA GRUNCIE ART. 431 KODEKSU CYWILNEGO2 WSTĘP Od chwili wejścia w życie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt (dalej: u.o.z.), tj. 24 października 1997 roku3, w polskim porządku prawnym dokonano tzw. dereifikacji – zwierzę przestało funkcjonować jedynie jako przedmiot prawa, niezdolny do jakichkolwiek uczuć, tradycyjnie przypisywanych wyłącznie istocie ludzkiej, lecz jawi się jako swoisty quasi „podmiot” przysługujących mu praw o złożonej, prawie dychotomicznej naturze prawnej („zwierzę nie jest rzeczą”4, „w sprawach nieuregulowanych w ustawie do zwierząt stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy5”). mgr; doktorantka Uniwersytetu Śląskiego; Biuro Pełnomocnika Terenowego Rzecznika Praw Obywatelskich w Katowicach. 2 Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (Dz.U. 2014, poz. 121, 827, ze zm,). 3 Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt (Dz.U. 1997, nr 111, poz. 724, ze zm.). 4 Ibidem. 5 Ibidem. 1 150 ROCZNIKI ADMINISTRACJI I PRAWA. ROK XV Jak wynika z przepisów wymienionej ustawy, zwierzęciu jako istocie żywej przysługuje szereg uprawnień o charakterze indywidualnym i uniwersalnym, jest to w szczególności prawo do życia, do poszanowania, opieki czy ochrony, a przede wszystkim do humanitarnego traktowania ze strony gatunku ludzkiego (art. 1 art. 4 u.o.z.), i to nie tylko ze strony człowieka jako samodzielnej, autonomicznej jednostki, ale również ze strony systemu prawnego jako zorganizowanego zespołu środków mających na celu zagwarantowanie rzeczywistego, realnego egzekwowania przewidzianych rozwiązań systemowych. W szczególności ochrona administracyjnoprawna czy prawnokarna posiadają szereg usystematyzowanych narzędzi prawnych, na gruncie których zwierzę przy pomocy występującego w jego imieniu (i w ochronie przysługujących mu uprawnień) człowieka, jest w stanie egzekwować zagwarantowane prawnie, humanitarne wymogi względem innych niż człowiek żywych stworzeń. Stworzeń zdolnych do odczuwania bólu i cierpienia, wymierzanego ze strony pozornego przyjaciela, opiekuna. Jednakże jak wskazuje M. Goettel, pojęcie zwierzęcia jako „podmiotu” praw jest pojęciem wysoce kontrowersyjnym i w niektórych środowiskach nie do przyjęcia, w szczególności w przypadku, gdy pojęcie to odnosi się do zwierzęcia, jako podmiotu, który kuriozalnie posiadałby prawa o charakterze cywilnoprawnym6. Należałoby zadać pytanie – czym różni się zwierzę od człowieka niezdolnego do świadomego pojmowania otaczającego go świata, który to człowiek podlega ochronie prawnej, posiada określone prawa i obowiązki? Ustawodawca poprzez odebranie zwierzęciu przymiotu rzeczy, a z drugiej strony nakaz zastosowania w stosunku do niego, w przypadkach nieuregulowanych, przepisów dotyczących rzeczy nadaje istocie tej swego rodzaju dualistyczną naturę prawną. Problematyka zwierząt jako organizmów niejako podległych człowiekowi, pozostających pod jego pieczą, opieką i niejednokrotnie władaniem związana jest również z kwestią odpowiedzialności za szkody wynikłe w związku z chowem lub posługiwaniem się zwierzęciem, w przypadku gdy wyrządza ono szkodę. W sytuacji tej znajdują zastosowanie przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (dalej Kodeks cywilny, k.c.), a dokładnie normy zawarte w tytule VI tejże ustawy, co jest expressis verbis wyrazem woli ustawodawcy. PRZESŁANKI ODPOWIEDZIALNOŚCI Ustawodawca w art. 415 k.c. zawarł normę ogólną dotyczącą odpowiedzialności odszkodowawczej, którą to normę zmodyfikował w przepisie art. 431 k.c. odnoszącym się do odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez zwierzęta, jako istot zdolnych do podejmowania wewnętrznych samodzielnych decyzji instynktownych, niezależnie od woli bądź nawet wiedzy człowieka. Na podstawie przepisu art. 415 k.c. za szkodę odpowiada osoba, której zawinione zachowanie jest źródłem powstania szkody, przy czym zdarzeniem sprawczym w rozumieniu wymienionego przepisu może być zarówno działanie, jak i zaniechanie7. Jedno6 7 M. Goettel, Sytuacja zwierzęcia w prawie cywilnym, LEX 2013, nr 174850. Wyrok SA w Łodzi z dnia 15 maja 2014 roku, I ACa 1320/12, LEX nr 1480467. MAGDALENA SOBAS, CYWILNOPRAWNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA SZKODY... 151 cześnie wymaga się, aby czyn sprawcy, który pociąga za sobą konieczność poniesienia odpowiedzialności cywilnej, wykazywał cechy niewłaściwości postępowania odnoszące się do strony przedmiotowej i podmiotowej8. Do standardowych przesłanek odpowiedzialności deliktowej za czyny niedozwolone9 należy przede wszystkim konieczność zaistnienia określonego zdarzenia, z którym przepis prawa nierozerwalnie wiąże konieczność poniesienia przez podmiot odpowiedzialności, a także wystąpienie szkody, która jest wynikiem tego zdarzenia – zatem łącznikiem pomiędzy zdarzeniem a szkodą staje się swoisty związek przyczynowo-skutkowy. Przepis tego artykułu, jak wskazują chociażby W. Czachórski10 czy P. Machnikowski11, wiąże odpowiedzialność jedynie za czyn własny, i to czyn człowieka. Odpowiedzialność deliktowa wynikająca z art. 415 k.c. oparta jest na zasadzie winy, co wprost wynika z treści wyżej wymienionego przepisu, którą M. Sośniak określa jako zachowanie wyrządzające szkodę ze względu na indywidualne cechy sprawcy tejże szkody, które to zachowanie musi być naznaczone cechą bezprawności12. W przypadku tego rodzaju odpowiedzialności istotnym jej rdzeniem jest wina podmiotu, jednakże polski ustawodawca nie wprowadził legalnej definicji tego pojęcia, i to zarówno na gruncie prawa cywilnego, jak i innych dziedzin prawa. Wina jest również kategorią niezwykle ważną ze względów dowodowych w zainicjowanym, ewentualnym postępowaniu cywilnym zmierzającym do ustalenia sprawcy szkody i jego odpowiedzialności odszkodowawczej. W doktrynie na pojęcie to składają się dwa elementy – po pierwsze, jest to element obiektywny – czyli bezprawność zachowania sprawcy szkody, a po drugie, jest to możliwość przypisania sprawcy deliktu świadomości przy jego popełnianiu13, czy nawet wprost uświadomienie w chwili dokonywania czynu o jego niewłaściwości, wręcz naganności w świetle obowiązujących zasad i ustalonego prawa. W doktrynie bezprawność pojmowana jest jako niezgodność z ustalonymi zasadami obowiązującego porządku prawnego. Jest to kategoria obiektywna, niezależna i całkowicie oderwana od zawinienia podmiotu wyrządzającego szkodę. Poglądy orzecznictwa kształtują się podobnie, jednak z pewnym (...truncated)