Orta Çağlarda Eski Mantık Mirası

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies Orta Çağlarda Eski Mantık Mirası | The Legacy of Ancient Logic in the Middle Ages Yazar(lar) | Author(s): Julie BRUMBERG-CHAUMONT Çeviren(ler) | Translator(s): Ahmet KAYACIK Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: BRUMBERG-CHAUMONT, J., "Orta Çağlarda Eski Mantık Mirası", çev. Ahmet Kayacık, Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2019): 93-114 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/tr/pub/mader/issue/52241/654389 ISSN 2687-3125 | e-ISSN 2687-3125 Mantık Araştırmaları Dergisi Yıl: 1 Sayı: 2 – 2019 / Kış Orta Çağlarda Eski Mantık Mirası* Julie BRUMBERG-CHAUMONT Çeviren: Ahmet KAYACIK** Bu yazı The Cambridge Companion to Medieval Logic (edited by Catarina Dutilh Novaes and Stephen Read, Cambridge, 2016) adlı eserin The Legacy of Ancient Logic in the Middle Ages (ss.19-44) adlı bölümünün tercümesidir. * ** Prof. Dr., Erciyes Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Geliş Tarihi: 02-12-2019 Kabul Tarihi: 02-02-2020 Yayın Tarihi: 02-02-2020 Orta Çağdaki mantık çalışmalarına dair ortak bir eserin bir bölümünün tercümesini içeren bu yazı, kitabın içeriği bağlamında bir giriş makamında olup, gerek Doğu ve gerekse Batı dünyasında Yunan mantık eserlerinin nasıl ele alındığı ve bununla ilgili diğer konular hakkında bilgiler verir. Orta Çağlarda Eski/Antik Mantığın Mirası başlığı altında ele alınan bu bölüm, eserin editörünün yazdığı girişte de belirttiği üzere, M.S. 500-1500 tarihleri arasındaki hepsi Orta Çağ mantığı ile ilgili mantık teorileri ve geleneklerine ait çalışmaları inceler. Bu yazının giriş kısmında, genel olarak Antik Yunanda üretilen fikirler ve malzemelerin Latin ve Arap Orta Çağ mantık geleneklerini nasıl etkilediği ve bu bağlamda mantığın gelişimi sunulur. Aristo’nun eserlerinin Yunanca ve Arapçadan Latinceye tercümeleri ve Yunanca ve Süryaniceden Arapçaya tercümeleri adlı başlıkta ise, Aristo’nun mantık eserleri antik dönem ve Orta Çağlarda mantık öğretiminde kullanıldığı için onun eserlerinin orta çağ döneminde Doğuya ve Batıya aktarılışı konusu ele alınır. Diğer Yunan mantıkçıları adlı başlıkta ise, Aristo’dan sonra gelen Theophrastus, Megara Okulu, Stoalı mantıkçılar ve Galen’in bu alanda yaptıklarından bahsedilir. Daha sonra konu biraz farklılaşır ve eser bağlamında Organon benzeri, daha çok giriş ve açıklayıcı tarzda eserlerden bahsedilen bir kısımla karşılaşırız. Burada en dikkat çeken eserler ise, Porphyrios’un İsagoji’si, Boethius’un Introductio ad Syllogismos Categoricos ve De Syllogismo Categorico ve Cicero’nun De invetione adlı eserleridir. Devamında Aristo’nun eserlerine ÇEVİRİ MAKALE Özet Julie BRUMBERG-CHAUMONT Yunanca veya doğrudan Latince yazılan şerhler ve antik Yunan şarihlerin orta çağ Arapça tercümeleri incelenir. Sondan bir önceki kısımda, Aristo’nun mantık eserlerinden hangisinin nerede ve kimler tarafından okunduğuna dair bilgiler sunulur. Sonuç kısmında ise yazar, yapılanları özetledikten sonra, mevcut yazı içerisinde ele alınan konular hakkında bazı değerlendirmeler yapar. Anahtar kelimeler: Mantık, Aristo, Orta Çağ, Antik Mantık, Tercümeler, Şerhler ••• 1.1. Giriş Latin ve Arap ortaçağ mantık geleneklerinin her ikisi de ağırlıklı olarak Antik Yunanda üretilmiş fikirler ve malzemeleri almışlardır. Diğer şeylerin yanı sıra, onlar Aristo’nun geç dönem geç dönem antik şarihlerinden bir disiplin olarak güçlü bir mantık nosyonu, mantıksal içeriklerin değişmez bir standart metin dizisini, bir yorum metodunu, burhani bilgi teorisinin mantıksal öğretinin/öğretimin doruk noktası olduğu mantığın bir epistemolojik yönelimi ve mantığın hem önemli bir başlangıç noktası hem de diğer bilimler için bir alet oluğu, felsefi müfredat içerisinde olan belirli pedagojik ve bilimsel statüyü miras almışlardır (bkz. Sorabji 2004 s. 31 vd.) Geleneksel olarak, mantık tarihçileri biri Aristonun eserlerinden (M.Ö.4. Yüzyıl), diğeri de Stoalılardan kaynaklanan iki ana eski mantık geleneği belirler. Bugün bildiğimiz üzere, Aristo mantığı, Organon, on çeşit yüklemle ilgili olan Kategoriler; ifadeler ve onların özelliklerine ait olan Peri Hermeneias (Önermeler); ve sonra ispat etme hakkındaki kıyas (Birinci Analitikler), burhani delil (İkinci Analitikler) topikle ilgili ve diyalektik delil getirme (Topikler) ve yanlış delilleri (Sofistik Çürütmeleri) içine alır. Bunlara bazen “uzun Organon’a“ Retorik ve Poetik de eklenir ki, Arapça mantıkta standart olup, (bkz. Black 1990) ve özellikle de Farabi’nin önemli eseri İlimlerin Sayımı ile Latin dünyasına taşınmıştır. Uzun versiyonu pratikte etkili olmasa da, Thomas Aquinas tarafından 13. Yüzyılda uyarlanmıştır (bkz. Marmo 1990; Brumberg-Chaumont 2013 a). Eski delillere göre Stoa Mantığı diyalojik delil getirmeyle ilgili diyalektik ve onun benzeri olan ve halka yönelik bir bağlamda hakikat arayışı tarafından yönetilen sürekli bir söylem denilen retorike ayrılmış; ayrıca biri tanımlar, diğeri de doğru sunum/beyanın kriterleri hakkında diğer iki bölüm de belirtilmiştir. Diyalektik, bir taraftan (Stoacı gramer de denilen) özellikle de konuşmanın bölümlerindeki ifadeleri belirtmek ve 94 Orta Çağlarda Eski Mantık Mirası dilsel kapalılık ile uğraşırken, diğer yandan da anlamlarla; özellikle de önermeler ve onların yapısı, sınıflaması ve yüklemli kıyaslarla uğraşır. Bununla beraber iki gelenek tarihi perspektiften eşit değildir. Eski listelerde belirtilen Aristo’nun çok sayıdaki mantık eseri Aristo ve Theophrastus’tan sonraki gelecek nesilde neredeyse tamamen kaybolmuştu. Ancak Aristonun okulu içinde kullanılan bazı ‘esoterik’ metinler, korunmuş ve Rodoslu Andronikus (M.Ö.1.Y.Y.) tarafından edit edilmişti: bunlar bugün Organon diye bilinen şeyi oluşturur. Bunun aksine, önceden doğrulandığı üzere, Stolalıların hacimli mantık eserleri, örneğin Chrysippus’un eski eserler listesindekiler, geç antikitede kaybolmakla kalmamış, ayrıca onlardan hiç biri muhafaza edilememişti. Başta Diogenes Laertius ve Sextus Empiricus olmak üzere, onların teorilerinin bugün yeniden yapılandırıldığı ana metinler bile orta çağlara aktarılamamıştır (bkz. Colish 1990 ve Ebbesen 2004). Sonuç olarak, kendileri Antikitedeki Stolacılıktan etkilenen ve Orta Çağda okunan yazarlar sayesinde, sonraki yazarlarda sadece çok dolaylı bir etki hissedilebilir. Orta Çağlardaki eski mantığın mirası hakkındaki çalışma kabaca Aristo’nun Organon ve onun benzerleri konusunda Latin ve Arapça tercümelere dair bir soruşturma olarak görülebilir.1 Bunlar, yüzlerce şerhin meydana getirildiği ve Erken Modern döneme kadar üretilmeye devam eden Orta Çağda geniş bir etkiye sahip idi. Fakat bu durum basit ve doğrusal bir tarihi gerektirmez. Aristo kendi mantığının bir ders kitabı olarak Organon’u yazmamış, modern anlamda kullanılan bir kelime de kullanmamıştır. Aristonun Lyceum’daki yakın halefi Theophrastus, önemli mantıksal yenilikleri hocasının öğretisine önceden dahil etmişti. Geç Antikitede Aristo mantığına dahil edilen çeşitli yönler ve daha sonra Stoa mantığından kaynaklana (...truncated)